…en de regen tikt weer gezellig tegen het raam.

De vakantie zit er weer op. Lekker uitgerust, op reis geweest (zoals altijd: alleen – zo reis ik het liefst), en nu weer klaar om er weer aan te beginnen.

De vakantie heeft als nadeel dat het weer een hele tijd geleden is dat ik hier nog iets heb geschreven. Ik zit bijvoorbeeld met een gigantische backlog aan boeken die ik nog wil bespreken:

• Ayn Rand – De eeuwige bron en andere: deze individualist-slash-kapitalist bij uitstek is vooral gekend door haar Atlas-boeken, maar haar visies kwamen al in The Fountainhead sterk tot uiting. Door de crisis en de economische chaos van de laatste tijd heeft ze terug wat aan populariteit (of het tegenovergestelde bij haar tegenstanders) ingewonnen in Amerika. Eindelijk ook eens dit boek beginnen lezen. Het is een raar geval, maar zeker het bespreken waard in een aparte post.
• Rhonda Byrne – The Secret: na mijn NLP-avontuur durf ik niet goed meer beginnen aan dit zelfhulp boek. Om kort te gaan: het is een aparte post niet waard. Eigenlijk was ik op zoek naar een boek om is lekker af te kraken wanneer ik eens in een gemene beu ben. Maar ik denk dat dit boek zelfs die moeite niet waard is – bah!
• Jack Kerouac – Onderweg: natuurlijk een klassieker van formaat. Zalig boek, zalige personages, zalig verhaal. De hele beatnik-cultuur staat me wel aan, krijgt zeker nog een aparte bespreking. En dit brengt ons meteen tot…
• Charles Bukowski – Alles (!): dit wordt nog een megaseriepost. Heerlijk ruwe boeken over drank, seks, verdriet, gokken, en de miserie van het leven. Niet meteen een type schrijver waar de meeste mensen mij mee zouden associëren, maar dat wil natuurlijk niets zeggen. Ik ben enorm verrast, en er zijn zelfs enkele films (Barfly en Factotum) ontsproten uit het brein en/of de verhalen van Bukowski. Stay tuned for more!
• Kafka – Metamorphosis: leuk, kort boekje vol metaforen en moraal. Zal ik wel niet apart bespreken.
• John Fowles – De verzamelaar: nog zo’n tussendoortje. Man ontvoert meisje en sluit haar op in een kelder. Klinkt gruwelijk, niet? Wees gerust, het wordt niet echt pervers of zelfs eng of gewelddadig, maar het geeft wel een unieke kijk op gekken en gestoorden. Krijgt denk ik ook geen aparte bespreking.
• Daniel Quinn – Ismael: dit zet je ogen weid open! Knap, filosofisch, machtig, stemt tot nadenken! Krijgt zeker nog een aparte post.
• Margaret Atwood – Oryx en Crake: een tussendoortje met een hoog mindfuck-gehalte. De betere science-fiction, maar ook hier geen aparte behandeling.
• Hetzelfde geldt trouwens voor de Ringwereld-trilogie. Een mens kan niet alles bespreken, en ik probeer me hier wat te focussen op de meer filosofische, diepgaande boeken.
• Nigel Warburton – A tot Z van de filosofie: voor iedereen die interesse heeft in filosofie zonder alle hoogdravende poespas, droge artikels, of lessen. Schitterend boek, dat zeker nog een post krijgt. Samenvatting-style.
• Albert Camus – De val (en andere): de o-zo bekende Argentijn. Moet natuurlijk besproken worden.
• En dan ook nog steeds de rest van Haruki Murakami, beloofd is beloofd.
• Kazuo Ishiguro – De troostelozen: en ook deze Japanner moet ik nog onder de loep nemen.

Wat een lijst! En zeggen dat ik ook nog series en films wou bespreken. En politiek, en…

…en natuurlijk nog steeds mijn eigen brouwsels wanneer ik eens in een depressieve of melancholische beu ben, wat – mij kennende – nu niet lang meer zal duren.

Tot kijk!

Op weg naar huis besefte ik dat ik weer een heleboel dingen verkeerd had gezegd of beantwoord. Idioot die je bent.

“Ik hoop dat wat er is gebeurd toch niets heeft veranderd aan onze vriendschap,” vroeg ze. Die avond had ze openlijk zitten vertellen over zichzelf, en had ze heel close gedaan. We waren beiden een beetje dronken. Uiteraard zei ik: “Maar natuurlijk niet, althans, ik hoop van niet.” Ze was het met me eens. Gelukkig maar was er niets veranderd. Sommige dingen gebeuren nu eenmaal, en dan moet je gewoon “vrienden blijven”. Jaja, dat zal wel.

Ik besefte me pas achteraf dat ik weer een compleet verkeerd antwoord had gegeven. Ik dacht met – door dit te zeggen – ik de hele situatie weer kon rechtzetten. Op de reset-knop duwen en het spel weer van voor af aan laten beginnen. Klaar voor een nieuwe, frisse start, zeg maar. Two lives left, level one, go!

Hoe fout kon ik zijn. Natuurlijk was dit geen nieuwe start, het was niet ik die op de resetknop drukte, maar zij! Door dit antwoord van me te ontfutselen gaf ik haar vrij spel – carte blanche – om het hele toneeltje weer helemaal op te voeren. De acteurs gaan het podium op, buigen even, en gaan zich even bijschminken om vervolgens het hele gedoe weer op te voeren aan een nieuw publiek, in een andere stad.

Wat ik had moeten zeggen was: natuurlijk kunnen we vrienden blijven, maar ik heb het er wel heel erg moeilijk mee gehad en nog steeds moeilijk mee! Kunnen we zelfs vrienden blijven? Ik was er niet steeds zo zeker van. Maar in plaats daarvan slik je even je gevoelens in, even “volwassen doen”, zoals dat heet. En achteraf kun je toch maar moeilijk weer komen aankloppen van “klop klop, euhm, ik bedoelde eigenlijk iets anders, wat ik nog wou zeggen…”

Aan de andere kant, wie zegt dat een nieuwe start niet net dat kan zijn, een nieuwe start? Het decor wordt misschien terug klaargezet, maar de acteurs zijn slimmer geworden, en zullen niet meermaals in dezelfde valstrikken trappen. Misschien. Alleen krijg ik het onheilspellende gevoel dat ze geen mede-actrice is, maar de regisseur.

Natuurlijk is niet alles slecht. Een fijne tijd, wat (eindelijk) echt gemeende verontschuldigingen (ik kan enorm lang met gekwetste gevoelens rondlopen), wat nostalgie, en een beetje interessante persoonlijke informatie. Ook wat toegevingen. “Natuurlijk had je gelijk, en ik wist ook wel dat het zo was, maar op dat moment durf je dingen soms niet altijd te zeggen zoals ze moeten gezegd worden.” Dus toch! Aha! Ik had graag willen vragen of het goed was wat ik had gedaan. Had ik het spel moeten meespelen en gebaren alsof ik van niets wist, of van niks wou weten? Gewoon oppervlakkig doen. Of was het juist wat ik had gedaan, meer graven, meer naar de wortels en de eigenlijke redenen en drijfveren zoeken – en (!) die ook aangeven?

Wat het antwoord ook was, ze (en iedereen met haar) kent me goed genoeg om te weten dat ik geen façades opzet. Ik ben vaak onterecht trots op psychologische of sociale elementjes die ik soms oppik. Onterecht omdat het vaak helemaal niet moeilijk is om ze überhaupt op te pikken, daar mogen ze van zeggen wat ze willen. Maar waar ik oprecht trots op mag zijn is dat ik dingen dan ook zeg zoals ik ze zie, om anderen te helpen (ook al lijkt dat op het moment zelf niet zo duidelijk). Ik neem risico’s, wat dat betreft, en daarin zal ik niet veranderen. Ik geloof niet in “het is beter dat je het niet weet”.

Het feit dat ik dat soort dingen wél durf te zeggen zal dan wel een compensatie zijn voor de persoonlijke aangelegenheden waarover ik vaak te zwijgzaam blijf, ofzoiets.

In mijn eeuwige zoektocht naar allerlei psychologische verschijnselen en theorieën kwam ik onlangs uit op Unlimited Power van Anthony Robbins. De Nederlandse versie is tegenwoordig redelijk moeilijk te vinden, en heet ‘Je ongekende vermogens’ – dat klinkt al een stuk minder veelbelovend.

In het boek maakt Robbins gebruik van Neurolinguïstisch Programmeren, een stroming uitgedacht in de V.S. (waar anders?) door Grinder en Bandler rond de jaren 70. Enkele kernpunten:

• We zijn niet bepaald geïnteresseerd in wat ”waar” is. Alleen wat bruikbaar is telt.
• De kaart is niet het gebied.
• Achter elk gedrag zit een positieve intentie.
• Mensen hebben alle bronnen in zich die ze nodig hebben om te slagen.
• Er is geen falen, er is alleen feedback.

Dit begint al heel hard te klinken als New Age mumbo-jumbo en andere self-help prietpraat. En hoewel zulke zelfhulptechnieken best wel handig mogen zijn (voor sommigen),  geven ze geen echte inzichten in gedrag, en hoe dit te veranderen (en zeker dat van anderen).

Maar goed, het boekje was al ontleend, dus las ik het toch door om eens te kijken of er niks bruikbaars in stond. Op de eerste honderd pagina’s staan er overal notities en kanttekeningen in potlood door iemand die – vermoed ik – hard op zoek was naar hulp.

Deel 1 gaat over het modelleren van excelentie. Daarin wordt de toon al meteen gezet: succesvolle mensen zijn succesvol omdat de kwaliteit van het leven niet wordt bepaald door wat er gebeurt, maar veeleer door wat je doet met wat er gebeurt. Niets heeft betekenis in zichzelf, behalve de betekenis die er door ons aan gegeven wordt… mjaja. Emoties, zoals je depressief voelen, overkomen je niet. Je kunt geen depressie krijgen zoals je kou kunt vatten. Kortom: je kan perfect van een depressie af geraken door positieve gedachten te denken, zo lijkt het. De eerste druk van dit boekje was in ‘88, toen dacht men blijkbaar nog anders over depressies…

Vervolgens krijgen we enkele kenmerken van succesvolle mensen:

1. Passie: een obsessieve doelstelling die je voorstuwt.
2. Overtuiging: mensen die slagen weten wat ze willen en geloven dat ze het kunnen krijgen.
3. Strategie: een wijze waarop vermogens gerealiseerd worden.
4. Heldere waarden: wat vind je belangrijk?
5: Energie.
6. Vermogen tot het aangaan van relaties.
7. Communicatief meesterschap.

Vervolgens krijgen we wat uitleg over NLP zelf: het bestudeert de taal, zowel verbaal en nonverbaal, die ons zenuwstelsel beïnvloedt. Kennis is niet voldoende, enkel actie brengt resultaten voort. Een van de basiselementen is ook dat je anderen modeleert. Er zijn die elementen die gedupliceerd moeten worden om een vorm van menselijke excellentie teweeg te brengen. Een: overtuigingssystemen: of je nu gelooft dat je iets kunt of je gelooft dat je iets niet kunt, je hebt gelijk. Twee: mentale syntaxis: de wijze waarop mensen hun gedachten organiseren. En drie: fysiologie: lichaamswerking. Bah: anderen moddeleren om je eigen succes te bereiken. De idee staat me niet echt aan.

Vervolgens krijgen we nog enkele one-liners zoals: de sleutel tot liefde, de sleutel tot vreugde, is het vermogen om je stemming te beheersen. En: de kaart is niet het gebied. Hiermee wil men aantonen dat onze innerlijke representatie geen precieze weergave van een gebeurtenis is. Ongeacht hoe verschrikkelijk een situatie is, je kunt haar zo weergeven dat zij je bekrachtigt. En: we moeten ons concentreren op wat we willen in plaats van wat we niet willen. Hier zit wel een mooie waarheid in natuurlijk.

Dit gaat zo nog een tijdje door, de auteur stelt de vraag welke vijf kernovertuigingen je in het verleden hebben belemmerd. Onze potloodschrijver/schrijfster schreef: ongeloof, machteloosheid, zwakte, zelfhaat en zelfdestructie. Ik vraag me af of hij of zij al wat verder staat.

Vervolgens krijgen we zeven leugens voor succes: zeven overtuigingen die we onszelf moeten aanleren. Het zijn ‘leugens’ omdat we niet zeker weten dat de werkelijkheid met interpretatie overeenkomt, maar het zijn dingen waarvan we onszelf moeten overtuigen en moeten geloven:

1. Alles gebeurt met een reden en een doel en dient ons.
2. Falen bestaat niet, er bestaan alleen resultaten.
3. Neem verantwoordelijkheid voor wat er ook gebeurt.
4. Het is niet nodig alles te begrijpen om alles te kunnen gebruiken.
5. Mensen zijn je grootste bron.
6. Werk is spel.
7. Zonder toewijding is geen blijvend succes mogelijk.

Tenslotte geeft de auteur allerlei technieken om je geest te manipuleren. Het zijn vooral visualisatietechnieken met auditieve, visuele en cognitieve elementen. Hier valt niets te gebruiken.

Deel 2 heet de essentiële succesformule. Hierin krijgen we een stappenplan:

1. Begin een inventaris te maken van je dromen, de dingen die je wil bezitten, doen, zijn, delen.
2. Bekijk je lijst en maak een raming van wanneer je verwacht deze doelen te bereiken.
3. Probeer nu iets anders. Neem je vier belangrijkste doelen voor dit jaar.
4. Nu je je lijst met kerndoelen hebt, bekijk ze in het licht van de vijf regels voor formuleren van uitkomsten. (Deze zijn: zijn je doelen positief geformuleerd, zijn ze zintuig-specifiek, heb je een testprocedure, etc…)
5. Maak vervolgens een lijst met de belangrijkste hulpbronnen die je reeds ter beschikking hebt.
6. Heb je de inventarisatie klaar, concentreer je dan op een paar situaties waarbij je die hulpbronnen het meest vaardig hebt gebruikt.
(Dit is een vaak terugkomend element van NLP.)
7. Beschrijf vervolgens het soort persoon dat je zou moeten zijn om je doelen te bereiken.
8. Beschrijf in enkele alinea’s wat je momenteel weerhoudt om de door jou gewenste doelen te bereiken.
9. Neem nu de tijd om voor elk van je vier kerndoelen het eerste ontwerp-stappenplan te maken.
10. Breng in je geest enkele voorbeelden naar voren (grote namen).
11. Creëer nu je ideale dag.
12. Ontwerp tenslotte je ideale omgeving.

Het volgende hoofdstuk gaat over precisie en communicatie. Met enkele tips:

1. Stel specifieke vragen. Je moet precies definiëren wat nodig is, waarom en wanneer je het nodig hebt.
2. Vraag iemand die jou kan helpen. Zoek de juiste persoon.
3. Creëer iets van waarde voor degene die jou helpt.
4. Vraag met geconcentreerde, congruente overtuiging.
5. Vraag totdat je krijgt wat je wilt.

En geen wollig taalgebruik met woorden zoals: men, ze, altijd, nooit, iedere, enzoverder. Wees precies.

Dan een hoofdstuk over rapport: hoe een verstandhouding met iemand tot stand brengen. Dit is snel samen te vatten en vinden we in veel boeken terug (en klopt wel degelijk): spiegelen!

De volgende hoofdstukken gaan over metaprogramma’s, omgaan met weerstand en de macht van perspectief (herkaderen). Het laatste wil zeggen dat je negatieve dingen omvormt naar positieve door het referentiekader te veranderen. Als iemand iets kwetsend zegt kun je je voorstellen dat de woorden gezegd zijn met de stem van je favoriete zanger. ‘Mijn baas schreeuwt voortdurend tegen me.’ en ‘We hebben bijna geen extra geld om Sinterklaascadeautjes te kopen.’ worden ‘Wat goed dat hij je belangrijk genoeg vindt om je precies te vertellen hoe hij zich voelt, hij zou je ook kunnen ontslaan.’ en ‘Prima! Dan kun je dit jaar veel ingenieuzer worden en iets maken wat de mensen nooit zullen vergeten.’

Het volgende hoofdstuk gaat over ankeren. Ook weer een typisch NLP-concept. Bepaalde stemmingen oproepen door bepalde stimuli te geven aan onze zintuigen. Zo kunnen negatieve stimuli onderdrukt worden door er iets positief tegenover te plaatsen.

Deel 3 gaat over leiderschap: de uitdaging van excellentie.  Het begint met het opstellen van waardehiërarchieën, wat vind je echt belangrijk? Liefde, uitdaging, schoonheid,…? Dit is niet altijd makkelijk. Een hulpmiddel is om steeds te vergelijken in paren: wat vind je belangrijker: liefde of extase, en zo verder vergelijken. Maar ook dit is niet altijd makkelijk, als je vraagt ‘Wat is belangrijker, extase of groei?’ en je krijgt als antwoord ‘Als ik groei, ervaar ik extase.’ kun je eerst vragen wat extase betekent, en wat groei betekent, en dat vervolgens vragen welk van de twee betekenissen belangrijker is. Als het dan nog niet gaat, vraag je: ‘Als je nooit extatisch kon zijn, maar je kon wel groeien, wat zou dan je keuze zijn?’

Vervolgens krijgen we vijf sleutels tot rijkdom en geluk:

1. Leer met frustratie omgaan. (Omgaan met stress: ga niet zitten zweten op details, onthoud dat het details zijn!)
2. Leer met afwijzing omgaan.
3. Leer omgaan met financiële druk. Geef 10% van je winsten weg.
4. Leer omgaan met zelfvoldoening.
5. Geef altijd meer dan je denkt te ontvangen.

Ook: vergelijk niet met anderen, dat is zinloos, vergelijk enkel met je eigen vooropgestelde doelen en hoever je van deze doelen staat.

Al bij al maar een flauw boekje, en zeker geen 400 pagina’s waard. De auteur geeft vaak dezelfde anekdotische voorbeelden om zijn punt te maken. Los daarvan staat er hier en daar wel goed advies in het boek. Ook fleuren de in het boek gebruikte citaten de boel wat op, zoals de volgende:

Dingen veranderen niet; wij veranderen. – Henry David Thoreau

De geest is zijn eigen plaats, en in zichzelf kan hij van de Hel een Hemel maken, van de Hemel een Hel maken. – John Milton

Winnen begint met beginnen. – Anonymus

De vriend die jou begrijpt, creëert jou. – Romain Rolland

Ik gebied hem in het leven van anderen te kijken als in een spiegel, en anderen als voorbeeld voor hemzelf te nemen. – Terentius

Als je doet wat je altijd gedaan hebt, krijg je wat je altijd gekregen hebt. – Anonymus

Hij die veel over anderen weet kan geleerd zijn, maar hij die zichzelf begrijpt is intelligenter. Hij die meester is over anderen kan machtig zijn, maar hij die zichzelf meester is is nog machtiger. – Lau-tse, Tao-te Tjing

Welk soort woorden gij ook moogt spreken, gelijke zult gij horen. – Grieks spreekwoord

Kleine zaken beïnvloedden kleine geesten. – Benjamin Disraeli

De mens is niet de som van wat hij heeft, maar de totaliteit van wat hij nog niet heeft, van wat hij zou kunnen hebben. – Sartre

Nu: Robbins is rijk geworden met NLP en zijn seminaries. Misschien moet ik ook eens een boek schrijven…

Dehaene: “Te zelfder tijd moe je kunnen ageren – onmiddellijk.”

Verhofstadt: “Ik heb even internet erop na genomen. Dus – ge pakt internet, ge zet da open.”

Niet dat mijn oordeel over politici valt of staat met hun taalgebruik hoor, maar toch: het is wel grappig.

Braid Tekening

Niet meteen iets waarover je me veel ziet schrijven hier, maar ik heb me de laatste tijd goed kunnen amuseren met Braid, een computerspelletje gemaakt door Jonathan Blow. Jonathan is een beetje de enfant terrible van de spellenontwikkelaarswereld, en pompte bovendien ook nog eens een groot deel van zijn persoonlijk vermogen in het spel – je moet het maar durven!

Het spel zelf speelt als een platformspelletje “uit de goeie oude tijd”, met enkele twists. Zo kun je tijd manipuleren en zal de prinses “in een ander kasteel zitten”. Braid presenteert bovendien een prachtig geschreven verhaal, vol mystiek en metaforen. Lees zelf maar eens (de fijnste stukjes zijn vetjes gezet):

[And holy crap.  So it seems that the Princess is showed to exist within the nuclear blast.  This doesn't mean that she's the bomb (like what some people seem to be saying online which I don't believe is the case – you can't give names to birds in a garden with a bomb .  So I'm still desperately trying to give meaning to the Princess.  I know it sounds lame that I still can't come up with what the Princess actually is, but all-in-all, ever time I think I have a general idea of what the Princess is, something else in the story or dialogue contradicts it.  It seems like there is TONS of contradiction going on within this story as to what the Princess is, etc.  I hope that's not the case.]

Chapter 1:  The Attic

1a. At a cafe on a bright plaza, most customers sit back, feeling the warmth of the sun, enjoying their cold drinks.  But not Tim – he barely notices the sun, doesn’t really taste his coffee.  For him this corner affords a good view of the city, and in the teeterings of the passers-by, in the arc of a shop-girl’s hand as she displays tea to an interested gentleman, Tim hopes to see clues.

1b. That night at the cinema, fictitious adventurers lunge implausibly across the screen.  The audience here is mixed.  Some are patrons of the cafe, now sitting excitedly in the plush chairs, eager for another new flavor, for distraction from the boredom of their easy lives.  Other seats hold fishermen and farm-workers, hoping to forget their toils and rest their hands.

1c. Tim is here too, but he is scrutinizing the gloss on the lips on the screen, measuring the angle of the plume of a distant helicopter crash.  He thinks he discerns a message; when the cinema closes and most of the audience strolls down the plaza to the South, Tim goes North.

1d. People like Tim seem to live oppositely from the other residents of the city.  Tide and riptide, flowing against each other.

1e. Tim wants, like nothing else, to find the Princess, to know her at last.  For Tim this would be momentous, sparking an intense light that embraces the world, a light that reveals the secrets long kept from us, that illuminates – or materializes! – a final palace where we can exist in peace.

1f. But how would this be perceived by the other residents of the city, in the world that flows contrariwise?  The light would be intense and warm at the beginning, but then flicker down to nothing, taking the castle with it; it would be like burning down the place we’ve always called home, where we played so innocently as children.  Destroying all hope of safety, forever.

Chapter 2: Time and Forgiveness

2a. Tim is off on a search to rescue the Princess.  She has been snatched by a horrible and evil monster.  This happened because Tim made a mistake.

2b. Not just one.  He made many mistakes during the time they spent together, all those years ago.  Memories of their relationship have become muddled, replaced wholesale, but one remains clear: the Princess turning sharply away, her braid lashing at him with contempt.

2c. He knows she tried to be forgiving, but who can just shrug away a guilty lie, a stab in the back?  Such a mistake will change a relationship irreversibly, even if we have learned from the mistake and would never repeat it.  The Princess’s eyes grew narrower.  She became more distant.

2d. Our world, with its rules of causality, has trained us to be miserly with forgiveness.  By forgiving too readily, we can be badly hurt.  But if we’ve learned from a mistake and become better for it, shouldn’t we be rewarded for the learning, rather than punished for the mistake?

2e. What if our world worked differently?  Suppose we could tell her: ‘I didn’t mean what I just said,’ and she would say: ‘It’s okay, I understand,’ and she would not turn away, and life would really proceed as though we had never said that thing?  We could remove the damage but still be wiser for the experience.

2f. Tim and the Princess lounge in the castle garden, laughing together, giving names to the colorful birds.  Their mistakes are hidden from each other, tucked away between the folds of time, safe.

Chapter 3: Time and Mystery

3a. All those years ago, Tim had left the Princess behind.  He had kissed her on the neck, picked up his travel bag, and walked out the door.  He regrets this, to a degree.  Now he’s journeying to find her again, to show he knows how sad it was, but also to tell her how it was good.

3b. For a long time, he thought they had been cultivating the perfect relationship.  He had been fiercely protective, reversing all his mistakes so they would not touch her.  Likewise, keeping a tight rein on her own mistakes, she always pleased him.

3c. But to be fully couched within the comfort of a friend is a mode of existence with severe implications.  To please you perfectly, she must understand you perfectly.  Thus you cannot defy her expectations or escape her reach.  Her benevolence has circumscribed you, and your life’s achievements will not reach beyond the map she has drawn.

3d. Tim needed to be non-manipulable.  He needed a hope of transcendence.  He needed, sometimes, to be immune to the Princess’s caring touch.

3e. Off in the distance, Tim saw a castle where the flags flutter even when the wind has expired, and the bread in the kitchen is always warm.  A little bit of magic.

Chapter 4: Time and Place

4a. Visiting his parents’ home for a holiday meal, Tim felt as though he had regressed to those long-ago years when he lived under their roof, oppressed by their insistence on upholding strange values which, to him, were meaningless.  Back then, bickering would erupt over drops of gravy spilt onto the tablecloth.

4b. Escaping, Tim walked in the cool air toward the university he’d attended after moving out of his parents’ home.  As he distanced himself from that troubling house, he felt the embarrassment of childhood fading into the past.  But now he stepped into all the insecurities he’d felt at the university, all the panic of walking a social tightrope.

4c. Tim only felt relieved after the whole visit was over, sitting back home in the present, steeped in contrast: he saw how he’d improved so much from those old days.  This improvement, day by day, takes him ever-closer to finding the Princess.  If she exists – she must! – she will transform him, and everyone.

4d. He felt on his trip that every place stirs up an emotion, and every emotion invokes a memory: a time and a location.  So couldn’t he find the Princess now, tonight, just by wandering from place to place and noticing how he feels?  A trail of feelings, of awe and inspiration, should lead him to that castle: in the future: her arms enclosing him, her scent fills him with excitement, creates a moment so strong he can remember it in the past.

4e. Immediately Tim walked out his door, the next morning, toward whatever the new day held.  He felt something like optimism.

Chapter 5: Time and Decision

5a. She never understood the impulses that drove him, never quite felt the intensity that, over time, chiseled lines into his face.  She was never quite close enough to him — but he held her as though she were, whispered into her ear words that only a soul mate should receive.

5b. Over the remnants of dinner, they both knew the time had come.  He would have said: ‘I have to go find the Princess,’ but he didn’t need to.  Giving a final kiss, hoisting a travel bag to his shoulder, he walked out the door.  Through all the nights that followed, she still loved him as though he had stayed, to comfort her and protect her, Princess be damned.

Chapter 6: Hesitance

6a. Perhaps in a perfect world, the ring would be a symbol of happiness.  It’s a sign of ceaseless devotion: even if he will never find the Princess, he will always be trying.  He still will wear the ring.

6b. But the ring makes its presence known.  It shines out to others like a beacon of warning.  It makes people slow to approach.  Suspicion, distrust.  Interactions are torpedoed before Tim can open his mouth.

6c. In time he learns to deal with others carefully.  He matches their hesitant pace, tracing a soft path through their defenses.  But this exhausts him, and it only works to a limited degree.  It doesn’t get him what he needs.

6d. Tim begins to hide the ring in his pocket.  But he can hardly bear it — too long tucked away, that part of him might suffocate.

7. Epilogue:

7a. The boy called for the girl to follow him, and he took her hand.  He would protect her; they would make their way through this oppressive castle, fighting off the creatures made of smoke and doubt, escaping to a life of freedom.  The boy wanted to protect the girl.  He held her hand, or put his arm around her shoulders in a walking embrace, to help her feel supported and close to him amid the impersonal throngs of Manhattan.  They turned and made their way toward the Canal St. subway station, and he picked a path through the jostling crowd.

SVa. His arm weighed upon her shoulders, felt constrictive around her neck.  ’You’re burdening me with your ridiculous need,’ she said.  Or, she said: ‘You’re going the wrong way and you’re pulling me with you.’  In another time, another place, she said: ‘Stop yanking on my arm; you’re hurting me!’

7b. He worked his ruler and his compass.  He inferred.  He deduced.  He scrutinized the fall of an apple, the twisting of metal orbs hanging from a thread.  He was searching for the Princess, and he would not stop until he found her, for he was hungry.  He cut rats into pieces to examine their brains, implanted tungsten posts into the skulls of water-starved monkeys.

SVb. Ghostly, she stood in front of him and looked into his eyes.  ’I am here,’ she said.  ’I am here.  I want to touch you.’  She pleaded: ‘Look at me!’  But he would not see her; he only knew how to look at the outsides of things.

7c. He scrutinized the fall of an apple, the twisting of metal orbs hanging from a thread.  Through these clues he would find the Princess, see her face.  After an especially fervent night of tinkering, he kneeled behind a bunker in the desert; he held a piece of welder’s glass up to his eyes and waited.  On that moment hung eternity.  Time stood still.  Space contracted to a pinpoint.  It was as though the earth had opened and the skies split.  One felt as though he had been privileged to witness the Birth of the World…  Someone near him said: ‘it worked.’  Someone else said: ‘Now we are all sons of bitches.’

SVc. She stood tall and majestic.  She radiated fury.  She shouted: ‘Who has disturbed me?’  But then, anger expelled, she felt the sadness beneath; she let her breath fall softly, like a sigh, like ashes floating gently on the wind.  She couldn’t understand why he chose to flirt so closely with the death of the world.

7d. The candy store.  Everything he wanted was on the opposite side of that pane of glass.  The store was decorated in bright colors, and the scents wafting out drove him crazy.  He tried to rush for the door, or just get closer to the glass, but he couldn’t.  She held him back with great strength.  Why would she hold him back?  How might he break free of her grasp?  He considered violence.

SVd. They had been here before on their daily walks.  She didn’t mind his screams and his shrieks, or the way he yanked painfully on her braid to make her stop.  He was too little to know better.  She picked him up and hugged him: ‘No, baby,’ she said.  He was shaking.  She followed his gaze toward the treats sitting on pillows behind the glass: the chocolate bar and the magnetic monopole, the It-From-Bit and the Ethical Calculus; and so many other things, deeper inside.   ‘Maybe when you’re older, baby,’ she whispered, setting him back on his feet and leading him home, ‘Maybe when you’re older.’  Every day thereafter, as before, she always walked him on a route that passed in front of the candy store.

7e. He cannot say he has understood all of this.  Possibly he’s more confused now than ever.  But all these moments he’s contemplated – something has occurred.  The moments feel substantial in his mind, like stones.  Kneeling, reaching down toward the closest one, running his hand across it, he finds it smooth, and slightly cold.

7f. He tests the stone’s weight; he finds he can lift it, and the others too.  He can fit them together to create a foundation, an embankment, a castle.

7g. To build a castle of appropriate size, he will need a great many stones.  But what he’s got, now, feels like an acceptable start.

Wat denk jij dat de prinses voorstelt? Ambitie? Absolute macht?

Mensen die het spelletje zelf eens willen spelen kunnen hier terecht.

Niet te geloven, maar ik word tegenwoordig al mistroostig als ik mijn portefeuille leegmaak. Deze werd namelijk veel te dik, waardoor ik wel even moest schoonmaken, hierin vond ik onder andere:

• Een hoop rekeningetjes van allerhande restaurants en cafeetjes. Daar begon het dus al: proberen te herinneren wanneer, waar en met wie en voor welke gelegenheid et cetera. Zucht. Mooie herinneringen, dat wel, maar toch…
• Een vliegtuigticket.
• Een drietal treintickets.
• Ticketjes voor de opera, ticketjes voor het toneel, en ticketjes voor andere voorstellingen, bijeenkomsten en debatten. Hier weer hetzelfde verhaal: dingen gaan zo vlug voorbij.
• Een hoop klantenkaarten. Broodjeszaken, afhaalpasta, kebab – van sommigen bestond de zaak zelfs niet meer, op anderen stond amper een stempel.
• Kortingsbonnetjes, nooit gebruikt.
• Een buskaartje.
• Een boel snel gekrabbelde notities.
• Een nooit bezorgde brief (gelukkig).
• Leveringsbewijzen.
• Bewijs van deelname aan een viertal examens en proeven.

Eindresultaat: enkele traantjes weggepinkt, maar mijn rechterbips kan nu tenminste normaal zitten. En wie gaat al die rommel nu bijhouden? Niemand toch?

Plaats voor een boel nieuwe herinneringen zullen we maar denken… Ach kijk, het begint eindelijk te onweren, ik moet mijn raam maar eens dichtdoen.

Niet de herinnering zelf, maar de angst voor het feit dat het de laatste zou zijn, maakt ons mistroostig.

Met deze post wil ik een onderwerp aansnijden waarvan ik enkele jaren geleden al beloofde om het er uitgebreider over te hebben.

Even een kleine verwittiging: ik ben momenteel enorm kwaad, teleurgesteld, en droevig. Het heeft er me toe aangezet om deze tekst te schrijven. Ik wou eerst een korte, woedende gedachtenstroom van me af pennen, maar uiteindelijk bedacht ik me dat – als ik dit goed wou doen – ik beter kon proberen om minutieus het probleem te ontleden en te beschrijven.

Deze tekst zal een aantal punten aanraken. Waarom doen we zo graag zielig? Waarom gebruiken we het om attentie te krijgen? Wat ligt erachter? Wat kunnen we eraan doen? Het betreft hier een essentieel probleem in communiceren over onszelf naar anderen toe. Vervolgens sla ik een meer persoonlijke noot aan en zal ik het hebben over wat me specifiek overkwam. Terwijl ik dat doe heb ik het over psychologen. Welke problemen zijn professionele hulp waard? Zo weet je tenminste aan wat je te verwachten.

Zoals ik daarnet al opmerkte schreef ik in 2006 al over ‘Het collectieve lijden’. Persoonlijk vind ik dit nog steeds één van mijn betere teksten, waarin ik het heb over verloren vrienden en kennissen, de zoektocht van het leven, verslaving, melancholie, lijden, en tenslotte het valse karakter van beelden en specifieker, kunst. (Maar versta goed dat dit gewoon mijn eigen sullige weblog blijft, ik wil niet beweren dat ik een goed schrijven ben.) Het punt dat ik er nu wil uitpikken is melancholie en lijden. Ik citeer even mezelf, maar lees toch even mee:

Maar waar was ik? Achja: melancholie. Het eeuwige pijnlijk zoeken naar lyriek, balans en liefde door de romanticus. Het lijkt bijna ondraaglijk je leven te moeten ‘lijden’ in een onophoudelijke stroom van ‘angst’, zoals de Engelsen het noemen (anxiety). De enige gedachte waarmee we ons stiekem kunnen troosten is het feit dat we eigenlijk wel houden van deze gemoedstoestand. We zijn lekker voor onszelf op zoek naar deze emotie van weemoed. Wanneer het goed gaat proberen we ons snel af te zonderen om weer in onze vochtige, doch veilige donkere put te belanden. Geen enkele gebeurtenis kan dit type mensen (of ‘emos’, zoals ze in de pop-cultuur tegenwoordig zo vaak genoemd worden) er bovenop helpen. Geen enkele kleur is mooi genoeg, geen enkel zwart te donker. En eerlijk gezegd: het is niemand zijn of haar taak om deze mensen er dan ook bovenop te helpen of aandacht te schenken. Laat ons maar idiote gedichtjes schrijven of ons in slaap huilen. Tenslotte hebben we niks om echt over te klagen buiten het feit dat we ons zo graag in een depressieve (en dan niet eens een echte) bui duwen.

Veel mensen worden verslaafd aan een zeer eigenaardig product. Het betreft hier niet alcohol, nicotine, of andere chemische. Ze worden ‘high’ van emoties (eigenlijk is dat wel een chemische verslaving). Sommigen worden verslaafd aan het gevoel ze krijgen wanneer ze verliefd zijn. De eerste spontane gevoelens van verliefdheid gaan echter snel over en ze moeten dus vaak van partner wisselen. Anderen weer worden verslaafd aan het gevoel dat ze krijgen wanneer ze macht uitoefenen, bijvoorbeeld met fysieke kracht. Nog anderen verkeren graag in een toestand van zelfbeklag en pijn. Net zoals conventionele verslavingen verliezen deze endorfines en adrenalines hun effect naarmate men ze meer gebruikt, dus moeten steeds hogere dosissen aangewend worden om het gewenste effect te bereiken. Deze ‘emotionele verslaving’ is grondig onderzocht en ik ga er nu niet verder op in, het kan een onderwerp vormen voor een volgende tekst.

We voelen ons dus allemaal een beetje speciaal, ook al was het maar omdat we het gevoel hebben dat ‘we helemaal niet speciaal en zielig’ zijn. Wat een ironie.

En dan nu het collectieve lijden. Een zielenpoot heeft vandaag de dag kansen genoeg om zijn of haar angst te verkondigen aan de rest van de wereld (of lotgenootjes). Myspace en deviantART zijn er voorbeelden van. Maar wat denkt een zich-speciaal-voelende zielenpoot dan wanneer hij of zij tekstjes of andere kunst (al dan niet kitsch) ziet? Juist, niks is zo erg als te moeten aanzien hoe iemand anders de gedachten en gevoelens waarvan jij dacht dat ze zo uniek en persoonlijk waren heeft kunnen uitdrukken in beelden en woorden die je in vervoering brengen. Een citaat (de bron herinner ik me niet meer, de ouderdom) hieromtrent gaat ongeveer als volgt: “in het werk van een genie vinden we steeds onze eigen verworpen, aan de kant geschoven gedachten terug”, en dat is pijnlijk correct.

[...] men moet aanzien hou anderen er in slagen hun jammerlijke leven toonbaar te maken aan anderen, het motiveert de persoon in kwestie om in een nog diepere put te vallen: enerzijds omdat ze gewoon jaloers zijn. Niet op het feit dat anderen er wel of niet slechter aan toe zijn, maar eerder op het feit dat ze anderen blijkbaar beter de indruk kunnen geven dat het hun slecht gaat. Anderzijds willen ze gewoon een nog krachtiger peil van gevoelens bereiken dat hun in staat zal stellen deze op een meer pakkende wijze toonbaar te maken aan anderen.

De belangrijke stukjes staan cursief. Dit stukje tekst vormt het onderwerp dat ik verder wil verkennen vanavond (het is reeds bijzonder laat momenteel). Jammer genoeg vrees ik dat ik dit keer niet in staat zal zijn om een zakelijke, algemeen geldende beschrijving te geven (alhoewel het me toch nog aardig zal lukken). In plaats daarvan zal ik het toepassen op een specifiek voorval. Het voorval dat me eerder vandaag zo boos en droef maakte. Ik hoop dat niemand bezwaar heeft tegen dit klein beetje voyeurisme.

In 2007 schreef ik nog iets anders, namelijk een brief voor mijn vrienden. Ook daaruit wil ik enkele elementen hergebruiken. Ik vat het weer even samen:

[...] neen ik ben op niemand kwaad, voel me bij niemand slecht en wil nog steeds de goeie banden blijven behouden zoals ik die vroeger had. Wat echter wel klopt is dat ik redelijk veranderd ben, het is te zeggen: ik ben koeler, rustiger, en gecontroleerder geworden. Maar dat hoeft niemand te verbazen, ik ben gewoon teruggekeerd naar mijn “baseline”, mijn normale gedrag.

[...] Ik ben een voorstander van transparantie en zaken zoals roddelen of geheimzinnigheid doen mijn haren overeind staan.

[...] Maar we zijn allemaal zwak en nadat iedereen zijn of haar problemen heeft verteld begin je zelf ook te verlangen naar het kunnen uiten van jezelf. Ik heb daar altijd moeite mee gehad. Dit heeft mij het imago van geheimzinnig en mysterieus persoon opgeleverd, waar ik eigenlijk nog niet zo kwaad om ben – integendeel. Maar trots en reputatie verhinderen mij aldus om iets over mezelf te vertellen. Bepaalde gevoelens heb ik lang verborgen moeten houden en ik ben door zeer veel moeilijke tijden moeten gaan. Allemaal goed en wel zolang je beseft dat je vrienden er altijd zullen zijn om je te steunen. Dan wil je wel eens door een vuur lopen en dan wil je steeds iemand anders helpen wanneer hij of zij erom vraagt – met plezier en interesse zelfs. Het geeft je een verlangen van grootsheid, van belangrijk zijn: je bent nodig om anderen te helpen. En ook de andere krijgt een goed gevoel: er is iemand die luistert naar mij.

[...] En dan kom je dus plots bij een punt waarop je begint te merken dat anderen verder gaan met hun leven en het geluk terug aan het vinden zijn. Geluk waar jij een deel van kan uitmaken. Maar ook zonder jou gaat het hun perfect af. Ze zijn hun tobben en piekeren van weleer vergeten – alsmede de hulp die je toen probeerde bieden. Ze kijken verder en ze vinden hun antwoorden. Natuurlijk ben ik daar zeer blij om, ik ga zeker niet proberen iemand anders hun geluk te ontnemen. Maar aan de andere kant ben ik ook teleurgesteld: ik ben jaloers en ik zit nog steeds in een situatie waarin ik geen geluk heb kunnen vinden. Die twee worden wel eens verward. Bovendien voel ik me helemaal slecht worden wanneer ik merk dat anderen hun zienswijzen aan me proberen op te leggen, en dan in het bijzonder wanneer ik tegelijk moet merken dat ze me helemaal niet kennen – zelfs na al die tijd. (Maar dat zou in principe ook mijn fout kunnen zijn, dat klopt.)

Op zo’n punt heb je twee opties. Ofwel speel je een spelletje en zet je een masker op. Vanaf dat ogenblik word je een clown. Iemand die elke dag door een hel moet gaan om anderen te plezieren. Je dient als een decorstuk voor een ander zijn of haar geluk! De tweede optie is om zelf even na te denken en te beseffen dat mensen – wanneer het er op aan komt – in de eerste plaats aan zichzelf denken, ook jij. Om te beseffen dat alles tijdelijk is en alles verandert, maar dat alles toch altijd hetzelfde blijft. Toch gaat dit alles niet zonder moeite: je wordt stiller, je denkt meer na, en je begint steeds minder zin te krijgen om mee te doen in al die spelletjes van weleer. Want je hebt gemerkt dat – wanneer je niet mee doet – de anderen gewoon doorgaan met hun spelen en plezier hebben, net alsof je er überhaupt nooit aan hebt meegedaan. En als men dan al eens probeert om begrip te tonen, om te vragen of er iets scheelt of waarom je zo raar doet, dan nog komt dat hard aan.

[...] Dus, mijn lieve vrienden, plaats me niet voor deze keuze. Laat me even wie ik ben maar niet voor wie ik ben. Ik heb gewoon wat tijd nodig om mijn poging tot het zoeken naar diepgang (hoe dom) te staken en terug tot oppervlakkigheid te komen. En het gaat heus helemaal niet slecht met me, ik voel me zelfs redelijk goed. Alleen moeten jullie stoppen met te verlangen dat ik me altijd gedraag als de persoon die jullie willen dat ik ben, en met continu te vragen wat er aan de hand is.

Goed, we hebben nu alle elementen die we nodig hebben, samen met nog enkele nieuwe gegevens die ik spoedig duidelijk zal maken.

Laat me beginnen met de situatie te schetsen. Ik was weer eens op bezoek bij een vriendin van me. We kennen elkaar al een hele tijd en kunnen over het algemeen goed met elkaar opschieten. En ja, ook de fase van verliefdheid is er geweest (en gegaan). Er zijn echter enkele dingen die me telkens weer enorm kunnen storen. Niet alleen bij haar, maar bij iedereen die deze karaktereigenschap heeft. Meestal herken je deze mensen vrij snel, het begint ongeveer als volgt:

“Tgoh, ik wil niet weten wat er allemaal met mij scheelt…”

De hele intonatie en inhoud doen bij mij al een (alarm)belletje rinkelen: “Warning: drama ahead!” Ik haat drama. Het antwoord en de rest van het gesprek verlopen dan meestal als volgt:

- “Oei, is het zo erg gesteld?”
“Pff ja, ik zou denk ik [weer] eens naar een psycholoog moeten gaan…”

Laten we hier even pauzeren. Eerst en vooral: mensen die serieuze problemen hebben meegemaakt moeten zich niet aangevallen voelen door mijn betoog. Integendeel zelfs, ik heb het volste respect voor iedereen die door een werkelijk lastige periode moest gaan. En die mensen zullen het wel met mij eens zijn dat dit soort dingen niet iets is waar je te koop mee loopt, of gebruikt als aandachtsmechanisme (Bestaat dit woord? Het zou moeten bestaan). Mensen die dit wel doen zijn net diegenen waarover ik hier mijn ongenoegen wil uiten.

Goed, op dit punt weet ik dat de bal aan het rollen is. Ook het feit of ze al dan niet het woordje “weer” in hun zinnetje inbouwen kan veel veranderen.

Hoe jij het zegt: “Ik zou weer is naar de psycholoog moeten gaan.”
Hoe ik het hoor: “Oh ik ben zo bijzonder en speciaal en heb een verleden gevuld met allerlei probleempjes. Toe, stel er een vraag over, waarna ik je vervolgens kan afwimpelen met een gespeelde zucht: ‘Ach, het is niets.’”

Jaja lezers, het zit diep. Maar ik ben er zeker van dat ik me hier op terrein begeef dat voor velen niet onbekend zal klinken. Als ze het woordje “weer” gebruiken kunnen we nu twee dingen vragen.

- “Oei, waarom ben je dan al naar de psycholoog moeten gaan?”

Maar zoals ik al zei: doe dit niet! Steeds zul je een antwoord krijgen in de trant van: “Ach, nergens voor…” of “Ik wil er liever niet over praten.” of “Dat ligt achter me.” Als gevolg hiervan zul je je dood beginnen ergeren, geloof me. Dus, sowieso blijft er maar één mogelijk antwoord over (ik had gezegd dat ik het analytisch zou aanpakken):

- “Oei, wat is er misschien aan de hand?”

Zo concentreer je je op het “nu”, op dit eigenste ogenblik. Maar pas op, als het tegenzit kun je ook nu een ontwijkend antwoord krijgen. Als je je tot hiertoe goed genoeg gedragen hebt krijg je alsnog iets anders te horen, want dat was net de bedoeling. De hele reden waarom mensen hun klaagzangetje beginnen voeren is net om te vertellen wat er aan de hand is, of om de aandacht lekker op zichzelf te richten, of een combinatie van beide. Dus krijg je meestal te horen:

“Tgoh, bijvoorbeeld, weet je: [de persoon begint een voorbeeld te geven van een raar gedrag, ze kunnen niet slapen, worden soms agressief, barsten in huilen uit, et cetera]…”

Inderdaad, allemaal dingen waarvan we denken: dit kan ons allemaal wel eens overkomen? Natuurlijk sluit ik niet uit dat het werkelijk iets gevoelig of erg kan zijn, maar geloof me, dan lopen de zaken meestal anders. Als iemand het besluit neemt om iets persoonlijk en gewichtig te vertellen winden ze er meestal geen doekjes om. Je gaat na verloop van tijd gewoon het verschil proeven, bijna. De dingen je proeft wanneer het “echt” is zijn schaamte, angst, en verdriet. Wanneer het “fake” is krijg je trots (ja, werkelijk), mysterie, en competitie. Competitie lijkt misschien niet helemaal duidelijk, maar laat me even een voorbeeld geven, je kunt dit heel simpel testen, je zegt nu gewoon:

- “Ochja, dat heb ik ook wel eens gehad hoor, dat [je begint een beschrijving te geven van een bepaald ogenblik in je leven waardoor je bijvoorbeeld ook niet kon slapen, wegens stress; of wanneer je ook begon te huilen, omdat het net uit was met je vriendin]…”

Iemand die nu aan het veinzen is zal nu zeer snel toehappen:

“Ja, dat weet ik wel, maar bij mij is het toch heel anders nu.”

Merk je wat ik bedoel? Het is een onweerstaanbare drang om te zeggen “Hey! Het gaat hier over mij, vergelijk mij eens niet met een of ander fait diverstje uit jouw leven. Ik ben veel specialer.” Terwijl iemand die het echt meent eerder zal dichtklappen, of nog meer beschaamd zal zijn. Die mensen stellen zich dan immers oprecht de vraag: “Ben ik nu niet aan het overdrijven, misschien is het inderdaad niets…” Twijfel dus. Doe me een plezier en luister dan eerlijk naar deze mensen, herpak jezelf dan snel en zeg dat je je het natuurlijk moeilijk kunt voorstellen, maar dat hun probleem waarschijnlijk iets heel anders is.

Maar we gaan dus door met onze “fakers”. Even terzijde, ik kan me voorstellen dat mijn lezerspubliek zich al in twee kampen aan het scharen is en al luidruchtig aan het ruziën is. De ene groep is blij dat ik de punten waar zij het ook al zo vaak zo moeilijk mee hebben gehad zo pijnlijk correct beschrijf: “Zo is het, ik haat die mensen ook zo hard!” De tweede groep begint mij te haten en zegt: “Hoe durf je, wie ben jij om zomaar te oordelen over anderen, misschien ben je zelf wel zo’n veinzer, idioot!” Beide groepen hebben gelijk, en straks zal ik beweren dat beide groepen niet helemaal zuiver op de graat zijn, ook ikzelf niet.

Alvorens verder te gaan wil ik even ons gesprekje van daarnet afronden. Na geluisterd te hebben na het weeklaag van de persoon in kwestie besluit je – of beter, besluit ik – om je “two cents” te geven, een beetje advies. Dit alles onder het volste besef dat je geen expert bent, maar gewoon: als vriend of vriendin. Zelfs na deze hele aandachttrekkerij geluisterd te hebben zal ik altijd een aardige jongen blijven, en dus zo goed mogelijk vertellen wat ik denk.

Natuurlijk zijn deze personen niet uit op advies. Zal ik eens een geheim vertellen? Die hele beschrijving die ze net gaven is gewoon een front, een masker. Je kunt niet slapen ’s nachts? Och, je bent gewoon op zoek naar een lief. Je wordt soms agressief? Och, het gaat even slecht op het werk. Och, je staat onder stress. Och, je familie doet vervelend. Och,… Meestal kunnen we dit soort zaken snel intuïtief aanvoelen. Minder voor de hand liggend is dat onze “klagers” dit meestal ook wel weten. Ofwel willen ze het gewoon nog niet toegeven, ofwel willen ze er even gebruik van maken om wat attentie te krijgen van anderen. Hiermee zullen meteen enkele mensen uit groep twee zichzelf herkennen. Niet boos worden a.u.b. Geef gewoon eens heel eerlijk toe: jullie weten toch wat het eigenlijke probleem was?

Het grappige is dat ik niet de moed heb (en ik denk weinig mensen) om gewoon eens recht voor de raap te zeggen: “Zaag eens niet, je hebt het gewoon even lastig op het werk. Dat is heel vervelend, maar doe niet alsof er allerlei andere oorzaken – of gevolgen – zijn… Ik wil best geloven dat dit voor jou een probleem is, maar geef dan eerlijk toe wat het probleem is, en kijk wat je eraan kunt doen.” In dit geval was het echte probleem het volgende: het meisje in kwestie was al enkele maanden single en vroeg zich af of ze iemand anders zou vinden. Ze frustraties staken de kop op. Het punt was voornamelijk dat ze wou terugkeren naar haar ex.

Wanneer we de echte oorzaken herkennen voelen we al snel dat er een naar gevoel de kop opsteekt. In mijn geval was dit het volgende: “Jij zit hier te klagen over weet-ik-wat allemaal, verdomme, je wilt zelfs naar een psycholoog! En voor wat? Gewoon omdat je je ex terug wilt. Gefrustreerd, wat een idioot gedoe, weet je wel hoe lang ik al alleen ben, hoe gefrustreerd denk je niet dat ik ben!” Of: “Denk je dat ik het niet moeilijk heb op mijn werk?” Of ga zo maar door.

Herkent u het? Vast wel. Zeker de mensen uit groep één zijn nu aan het juichen. Sommigen echter beginnen plots stil te vallen. Een attente lezer heeft namelijk een probleempje opgemerkt: hoe moeilijk denk je niet dat ik het heb? Dit begint wel heel hard te lijken op die competitiedrang van daarnet! Correct dames en heren! De meesten van ons zijn gewoon stille, verdoken competitiespelers, hopeloos op zoek naar attentie!

Op dit punt lijkt het wel alsof er geen uitweg meer mogelijk is… Geen enkel standpunt of reactie lijkt de juiste te zijn. En toch zou het zoveel eenvoudiger kunnen. De oplossing schiet me net te binnen. Eerst en vooral: het is niet de competitie an sich die ons stoort. Deze is immers een gevolg van iets anders. Het probleem is echter dat we gehijacket zijn. We zijn op een valse manier een gesprek binnengestapt dat uiteindelijk leek te gaan over dagdagelijkse problemen. De oplossing vergt een inspanning van beide partijen.

Initiator: stop ermee met te beginnen klagen dat je “naar de psycholoog moet”! Stop ermee dingen te vermelden waarvan je zelf weet dat ze een gevolg zijn van een onderliggend probleem (Waarom kun je niet slapen?). Vervolgens begin je gewoon het echte onderwerp van je zorgen aan te snijden. Ja, ik weet het, dit vergt moed! Bovendien is het veel leuker om te doen dat er iets veel pijnlijker aan de hand is dan dat er eigenlijk scheelt. Alsjeblieft, ik smeek je: kweek voldoende relativeringsvermogen. Leer begrijpen dat je bij echte vrienden niet moet komen aanzetten met overdreven scenario’s alvorens ze willen luisteren! Ja, op dit punt wil ik even de nadruk leggen. Ik weet dat dit lastig is, ook zelf heb ik vaak de drang om te doen alsof ik zo speciaal ben en zo veel “verborgen zorgen” heb. Maar leer het volgende: ofwel zeg je volledig wat er op je lever ligt, ofwel niet. Maar geen tussenwegen, geen komedie, en geen drama.

Receptor: leer luisteren! Wanneer je vrienden eerlijk, open en rechttoe rechtaan een probleem aansnijden verdient dit je respect, handel dus correct. Wimpel het nu niet af als een alledaags probleem. Je bent hun aan het trainen, je toont hun dat het helemaal niet erg is dat ze even willen klagen over het feit dat ze onder stress staan. Toon dat het niet altijd problemen moeten zijn die antidepressiva vereisen alvorens ze jouw respect krijgen! Schakel ook je drang naar competitie nu uit. Dus niet: “Denk je dat jij het slecht hebt op je werk? Wat moet ik dan zeggen!” Dit is hier vaak de grote fout van de luisteraars. Het is geen wedstrijd. Als er iets is waarover jij je hart wilt luchten, doe je dit best een volgende keer als je onzeker bent hoe te handelen. Het gaat nu over de andere. Wat je ook kan doen is vertellen dat je er kan inkomen hoe de andere zich voelt, omdat je zelf ook dit en dat hebt meegemaakt. Maar zorg dat het een gevoel van begrip en troost is dat je dan geeft, niet een gevoel van “jij moet nog niet klagen”.

Dus: beide partijen moeten enerzijds begrijpen dat jouw problemen geen groots opgezet drama nodig hebben om belangrijk te zijn. Het feit dat dit probleem je parten speelt, hoe banaal het probleem zelf ook moge wezen, moet voldoende zijn om ook belangrijk te zijn in de ogen van je vrienden. Ik denk echt dat ik hier op een goed spoor zit. Aan de andere kant: iedereen die het nodig vindt om zichzelf op te hemelen door te allerlei bij-problemen te vermelden, of te verzinnen (!), die niets met de zaak te maken hebben verliezen mijn volledige respect. Zeker wanneer ze je pogingen tot bezorgdheid vervolgens afwimpelen als een “Ach, het is niets.” of een “Je zou het toch niet begrijpen.” Wanneer je dat doet sol je met de andere, en persoonlijk zal ik je een zwak en vals mens vinden, dat gewoon uit is op attentie. Ook anderzijds: luisteraars die niet de moeite doen om oprecht te luisteren wanneer jij de moed aan de dag hebt gelegd om open kaart te spelen verdienen het niet langer om je vriend of vriendin te zijn. Mensen die het niet kunnen opbrengen om naar je te luisteren zonder er even tussen te gooien dat jij nog niet te klagen hebt omdat ze zelf het zoveel erger hebben verdienen jouw respect niet. Iemand die niet even op zijn tanden kan bijten om te bewijzen dat hij het ook zo slecht heeft is een idioot, zielig persoontje. Hiermee kom ik even terug bij het collectieve lijden, waarover ik het dus jaren geleden al had. Het is de hele drang naar het “het er om ter slechtst voor staan” die de hele situatie zo verziekt en vervormt. Ik vraag me af of het iets is van deze tijd, of dat het altijd iets is dat menselijk heeft geweest.

In ieder geval heb ik, heel kort samengevat nu, de volgende uitspraak:

Een wijs iemand is iemand die zowel open, menselijk en eerlijk over zijn problemen kan praten, zonder franjes zoals het zoeken naar aandacht, bevestiging of competitie, alsmede iemand die hiernaar kan luisteren, zonder zelf deze fouten te maken.

Anderen zouden dit waarschijnlijk veel mooier en krachtiger kunnen formuleren. In de geval: hoed[1] u voor de “zieligheidskampioenen” (ik heb veel zelfverzonnen woorden blijkbaar).

Normaal gezien zou ik hier stoppen. We hebben een pittig probleem besproken, en we zijn zelfs tot een oplossing gekomen. Een hele mooie prestatie lijkt me zo. Ik hoop dat mensen die dit lezen er wijzer van geworden zijn, en liefst van al zoiets hebben van “Zo simpel is het gewoon, ik heb me zelf misschien ook niet telkens helemaal correct gedragen maar besef nu wat er aan de hand is.” Nu nog de anderen overtuigen van dit probleem en bijhorende oplossing. Ik vrees dat sommigen nooit in staat zullen zijn de extra inspanning of moed op te brengen. Maar hoop doet leven.

Maar helaas komt er nu nog een persoonlijk deel. Tot hiertoe heb ik mijn persoonlijke ervaringen nog netjes gescheiden kunnen houden, waarover ik tevreden ben. Jammer genoeg liep mijn voorval niet zo prettig af. Ik durfde niet te zeggen dat ik wel wist wat het eigenlijke probleem was, zeker toen het volgende gebeurde. Het gesprek kwam weer even bij mij terecht, en over het feit dat ik ook niet vaak dingen over mezelf vertelde. Klopt natuurlijk, maar ik begin dan ook niet met dingen te zeggen zoals “Och, ik heb het toch zo lastig de laatste tijd.” Ik krop immers alles op. Natuurlijk onder de eeuwige hoop dat er ooit eens iemand zal vragen wat er allemaal aan de hand is, waarna ik uitgebreid en vrolijk zal beginnen zeveren over alles wat er op mijn lever ligt, en uiteindelijk zelf net even hard spinnen van genot onder alle aandacht die ik krijg als alle anderen waaraan ik me ze erger. Met dat verschil dat ik wel degelijk open zal praten over mijn werkelijke problemen of frustraties, en dat ze van mij nooit kunnen zeggen dat ik te koop heb gelopen met mijn zorgen. Misschien wel hypocriet, maar ik beweer niet dat ik geen fouten heb. Deze hele tekst komt uiteindelijk ook gedeeltelijk voort uit het feit dat ik me erger aan mensen die net wel hun problemen inschakelen als attentie-trekkers (en het ergelijke is dat ze daar nog in slagen ook!), en dat ik dat misschien heel stiekem ook zou willen kunnen. Maar mijn hele zienswijze bij de hele zaak, zoals ik hier al uitvoerig heb beschreven, verhindert er mij van dat te doen. Ik probeer dus het vaandel hoog te dragen, maar ik ben dan ook een verstokte idioot.

Waar was ik? Oh ja ik vertel dus niet veel over mezelf. Dat is een oud onderwerp dat iedereen al eens heeft aangeraakt. Ik weet het, zij weten het, so be it. Maar dit keer was ik eens uitzonderlijk zelf in een speciale bui. Ik was bereid om te luisteren naar alles wat ze (mijn vriendin dus) te zeggen had, en wou een serieus gesprek voeren. Ik wou oprecht weten wat ze dacht bij bepaalde punten. En ik wou ook iets over mezelf vertellen.

Om te beginnen, dat hele psycholoog-gedoe. Ik heb er tot hiertoe over gezwegen, maar dat is eigenlijk een heel punt op zichzelf. Dat punt alleen al is genoeg om me te storen. De reden? Laat ik maar eerlijk zijn: ik zou ook dolgraag naar een psycholoog gaan. Omdat ik nieuwsgierig ben, en omdat ik soms wel denk dat ik het kan gebruiken. Kijk, nu klink ik net zoals de mensen die ik verafschuw. Maar er is een verschil: ik wil niet gaan, omdat ik van mezelf vind dat ik geen reden ertoe heb. Mijn probleempjes zijn heus niet zo belangrijk, ik verdien zoiets niet, toch? Er is nog een verschil: ik zal het feit dat ik naar een psycholoog wil nooit opwerpen in een gesprek, ik zal het niet gebruiken als een middel om te tonen hoe speciaal ik wel ben. Aan de andere kant… als ik nadenk bij al hetgene ik hier al heb geschreven vraag ik me soms af… misschien heb ik het wel nodig? En ook buiten dat heb ik wel enkele dingen waar ik me echt zorgen in maak, dus? Misschien heb ik wel een reden?

Uit gesprekken met anderen ben ik trouwens mijn mening gaan veranderen. Tegenwoordig denk ik dat “elk probleem waarvan je zelf vindt dat het belangrijk is op zich een voldoende reden om ermee naar een psycholoog te stappen”. Ieder moet het dus voor zichzelf uitmaken, er is geen waardeschaal, en inderdaad: er is ook geen competitie. Je kiest voor jezelf. Dan resten er mij nog enkele punten: ten eerste: de moed vinden om het daadwerkelijk te doen. Ten tweede: de moed vinden om daadwerkelijk over de dingen te spreken die mij dwars zitten. Dit is moeilijker dan het lijkt. Ik voel namelijk bij het idee alleen al een drang om me anders voor te doen dan ik ben. Een soort test voor de psycholoog. Ik zou me heel anders (overdreven) gedragen, en kijken wat voor reacties ik kan loswekken. Trappen ze erin? Waarom wil ik dat? Geen idee. Of misschien toch: ik wil dat ik geholpen word door iemand die me echt kan helpen, dat wil zeggen iemand die zelfs door mijn gespeelde personages heen kan kijken. Iemand die zegt: “Stop maar met te doen alsof en vertel me nu eens wat er echt scheelt.” Ten derde: ik ben bang dat dit niet zal lukken. Zijn die mensen goed genoeg? En ten vierde: ik ben ongelofelijk bang dat ik het feit dat ik naar een psycholoog ben geweest achteraf zelf zal inzetten als wapen om attentie te verkrijgen.

Is dat niet ongelofelijk hypocriet? Maar het is ook een ongelofelijk makkelijk wapen dat bij de meeste mensen zo goed werkt. Ik besef dus ook wel waarom de mensen waarover ik het eerder had het zo graag gebruiken: het is zo krachtig! (Tenzij je dus met mij te maken krijgt…) Ik vind het geen schande om toe te geven dat ik zelf zou bezwijken onder dingen die ik zo verschrikkelijk vind bij anderen. Ik denk dat veel van onze ergernissen gebouwd zijn op dit gegeven. Zoals Hesse al zei: je ergert je aan dingen bij anderen die je ook in jezelf draagt. Je ergert je niet aan dingen die je niet ergens bij jezelf herkent. Een diepe, ergens vervelende uitspraak. Maar wel terecht, denk ik.

Ik ben weer enorm aan het afwijken. Terug naar ons verhaal dus. Ik wou het hebben over de problemen die ik daarnet opsomde, en hoe ik er zelf bij denk. Ik wou vragen “Vraag je je soms niet af of anderen niet dezelfde problemen als jij hebben, en voel je je dan niet idioot om van mening te zijn dat je ermee naar een psycholoog wilt?” Dit was geen test- of onderzoeksvraag. Maar ik wou echt een mening te weten komen, om er zelf wat wijzer uit te worden, aangezien ik zelf met die vragen zat. Verder dan “anderen” raakte ik echter niet. Ik kreeg het deksel op mijn neus:

“Je moet je niet gaan gedragen als mijn psycholoog hoor nu.”

Gevangen door mijn eigen reputatie! Mensen denken namelijk dat ik altijd druk bezig ben met “onderzoek”. Al mijn vragen zijn netjes voorbereid. Over alles wat ik zeg is nagedacht. Ik ben continue bezig met je te testen. En hoewel ik best wil toegeven dat ik interesse heb in dit soort dingen (dit zal wel al duidelijk zijn nu denk ik) ben ik ook geen monster. Bovendien valt het allemaal wel mee, in tegenstelling tot wat velen denken lig ik echt niet ’s avonds in mijn bed te overlopen wat je allemaal hebt gezegd.

Ik was dus enorm geschokt, en enorm bedroefd, en heel erg kwaad. Dan wil je eens een serieus gesprek beginnen dat, nota bene, oorspronkelijk begonnen was uit een idiote drama-uitspraak van haar kant. Ik was niet eens begonnen over psychologen en bijhorende zaken; en dan krijg je dat te horen. Geen wonder dat ik nooit iets over mezelf vertel. Ik krijg er blijkbaar de kans niet toe, en zo hoeft het voor mij ook niet. Het is duidelijk dat ik gedegouteerd was (en nog steeds ben). Het was er aan te merken ook. Ik vrees dat de vonken van mijn gezicht afsprongen. Al snel kreeg ik sorry hier en sorry daar te horen en ik had het niet mogen zeggen en ik wist niet dat je iets anders wou zeggen. Ik hield het been stijf en de lippen dicht. Zoals ik al zei: het hoefde voor mij niet meer.

Wel maakte ik duidelijk dat ik niet ambitie had om eender wie zijn of haar psycholoog te spelen. Dat mensen dat misschien wel denken maar dat dit niet zo is. Dan kreeg ik te horen dat ze het niet zo bedoelde (daarover later meer), en dat ik dat ook niet zou kunnen.

Nu nog mooier! Een tweede belediging. Ik ben een zeer ijdel persoon. Ik lees bijzonder veel over psychologie en hoewel ik er nooit mijn studie van zou maken (die ligt ergens anders) denk ik dat ik toch met recht mag zeggen dat ik er aardig wat over weet. Ik besef dat ik geen expert ben, en geneesmiddelen ga ik ook nooit aanraden of afkeuren, maar ik meen toch aardig wat te weten over hoe mensen denken. Zeker het feit dat ons hele gesprek eigenlijk gesteund was op een brakke fundering speelde mij parten. Ik wist immers wat er aan de hand was!

Ik vroeg waarom ze dat dacht. Anders dan dat ik had verwacht kreeg ik niet te horen dat ik er niet genoeg van wist (alhoewel ze dat waarschijnlijk wel dacht). In plaats daarvan kreeg ik als eerste reden te horen dat je als psycholoog zelf in staat moet zijn om je gevoelens te tonen. Nog beter. Ik zei haar dat ik toch weinig psychologen ken die over hun eigen probleempjes zitten te klagen. Neen, niet bij de klanten, maar bij anderen, in het algemeen. Weer dat oude praatje. Ik toon mijn gevoelens niet. Ik weet niet meer wat ik moet doen om het tegendeel te bewijzen. En wat dan nog, teken dat ik er geen behoefte aan heb. Liever van ze niet te tonen dan ze te moeten tonen op de manier zoals ik die net had gezien dacht ik zo. Ik zei dat ik dat wel kon als het nodig was.

Reden twee: ze dacht dat je zelf heel stabiel moet zijn, want anders ga er onderdoor. Geeuw. Ik kan het aantal mensen die met die uitspraak zijn komen aankloppen al niet meer tellen. Ja, dat is belangrijk. Ja, iedereen weet dat. Nu goed, wat dat betrof gaf ik haar gelijk – dat zou inderdaad niet zo makkelijk zijn.

Maar even terug naar de eerste reden nu. Normaal gezien zou ik het niet zo erg gevonden hebben wanneer men mij zegt dat ik zelf een gesloten boek ben. Wat kan ik er op zeggen als het inderdaad zo is? Maar nu stoorde het me enorm, namelijk omdat ik juist net iets van mezelf wou tonen, om vervolgens niet eens de kans te krijgen mijn zin af te maken. Dit, samen met de elementen die ik eerder besprak (niet willen praten over het eigenlijke achterliggende onderwerp), zorgden ervoor dat de maat voor mij vol was. Ik zei dus: “Luister eens, het is niet mijn bedoeling om je psycholoog te spelen. Geloof me, dat zou ik niet eens willen. Wat ik wel wou doen was het eens serieus hebben over enkele dingen, en ik wou eigenlijk net iets over mezelf vertellen, wat ik dus blijkbaar niet genoeg doe. Ik heb wel niet de kans gekregen om zelfs maar te zeggen wat ik voelde of dacht, zonder onderbroken te worden en dit te horen te krijgen…” Ik wou opstappen. Mijn hele natuur, mijn hele karakter, al deze dingen die ik hier heb verteld moeten duidelijk maken dat ik enorm gekwetst was. Natuurlijk kreeg ik dan wel te horen: “Maar toe zeg dan wat je wou zeggen.”, “Ik bedoelde het zo niet.”, “Maar ik dacht gewoon, omdat je zo lang nadacht vooraleer je sprak…”, en weet ik wat allemaal. Ik had me gestoord aan de hele idiote situatie vol met drama. Desalniettemin had ik willen luisteren en adviseren. Vervolgens kreeg ik te horen dat ik niet open genoeg was. Desalniettemin had ik open willen zijn. Vervolgens krijg ik te horen dat ik geen psycholoog moet spelen. Kom zeg, drie keer is meer dan genoeg.

Een van mijn fouten is dat ik nogal zwart-wit denk. Ze kreeg dus niets meer over mezelf te horen. Ze zal ook nooit meer iets persoonlijk of gevoelig te horen krijgen voor zover ik het kan helpen. En daarmee basta. Ik nam mijn jas. Ondertussen speet het haar, maar het was gewoon (hier gaan we weer, nog een excuus) dat al zoveel mensen hadden gezien dat er iets scheelde dat ze al zo vaak had moeten uitleggen hoe ze zich voelde. “Mensen vragen zo vaak of er iets scheelt met mij, en ik weet het zelf niet eens.” Weer twee fouten. Mensen vragen zo vaak dit of dat. Weer een drang om zichzelf te bewijzen, weer die hele wedstrijd. Ik weet het zelf niet, jij weet het, ik weet het. Ik weet dat jij het weet. Jij weet waarschijnlijk niet dat ik het weet. Ik weet wel niet of jij het weet dat je het zelf weet, maar wat maakt mij dat uit? Zoals ik al zei: leer open zijn, als je wilt praten over jezelf. Meer vraag ik niet. Als je dit niet kunt, of niet kunt tegen mij, zwijg dan gewoon (dat doe ik tenminste ook), of verwacht niet te veel (ik zal natuurlijk wel vriendelijk blijven tot op het punt dat tegen mij onvriendelijk wordt gedaan). Ik ging de deur uit en was weg.

Dit is zeker een van mijn langere teksten, en ook één van mijn betere vind ik persoonlijk. Ik denk dat ik onderwerpen heb beschreven die ons allemaal wel eens storen. Wanneer mensen er zichzelf of hun eigen situatie konden in herkennen ben ik al heel gelukkig. Wanneer er mensen geholpen zijn door mijn mening ben ik natuurlijk nog blijer. Wanneer niemand dit zou lezen ben ik ook tevreden: ik heb het kunnen opschrijven voor mezelf, en het is goed dat ik het probleem stap voor stap heb aangepakt, want natuurlijk zijn al de eerder beschreven elementen sterk onderling verweven.

Ook ben ik er in geslaagd om het geheel vrij zakelijk te houden. Naar het einde toe werd het wat vuriger, maar het komt de algemene opbouw wel ten goede. De algemene sfeer is zelfs luchtig op bepaalde momenten, waar ik wel van hou (als er iets is dat ik wou aantonen is het wel dat een gezonde dosis zelfrelativering en zelfspot zo hard nodig zijn). Wel denk ik dat er nog een groot aantal taalfouten in deze post staan, deze zullen verbeterd worden naargelang ik ze opmerk. Ik vind het altijd vervelend om spel- of grammatica-fouten te ontdekken achteraf, want het maakt dat je hele tekst plots klinkt alsof hij geschreven is door een elfjarige. Maar het is dan ook al verschrikkelijk laat (bijna halfvier ’s ochtends momenteel), wat maakt dat mijn aandacht hiervoor wat verslapt.

Ook blijft de kans bestaan dat iemand deze tekst zou lezen die mij kent. Maar dat is een risico dat ik, zoals altijd hier, bereid ben te nemen. In dit geval zou ik er nog niet zo rouwig om zijn. Ik heb grondig kunnen sleutelen aan deze tekst, en ik denk dat hij helder duidelijk maakt hoe ik over de dingen denk.

Tenslotte helpt het om je gevoelens neer te schrijven, maar blijf ik wel bijzonder droef. Begrijp me niet verkeerd, natuurlijk valt de ene droefheid niet te vergelijken met de andere. Neem bijvoorbeeld een sterfgeval: een heel andere situatie. De hier beschreven zaken zijn dan weer één van de dingen die je raken op een heel ander niveau, of beter: op hetzelfde niveau, maar een ander gebied. Het is een verlies van het geloof in vriendschap en menselijkheid, althans voor mij.

—

[1] Hoed u of hoedt u? Grappig genoeg heeft VRTtaal hier al uitleg over gegeven: http://taal.vrt.be/taaldatabanken_master/juist/980925.shtml.

And every time I fall for your same old tricks! I think I’m winning a battle while, in fact, I’m losing the war.

Cialdini (hoogleraar psychologie aan de Arizon State University) begint zijn boek met toe te geven dat hij zijn hele leven ‘een sukkel is geweest’. Hij begon zich af te vragen waarom sommige verkopers, zakenlieden of colporteurs zo goed waren in het overtuigen. Zo begon hij aan een reeks onderzoeken en experimenten om uit te vissen hoe we ons laten beïnvloeden en overtuigen.

Het boek is kort, vlot, wetenschappelijk onderbouwd en interessant. Veel van de gebruikte voorbeelden zullen je – als je wel meer over dit onderwerp leest – bekend voorkomen. Ik geef een korte samenvatting van alle elementen en voorbeelden. Deze is voornamelijk als persoonlijk geheugensteuntje bedoeld, ik raad aan om het hele boek te lezen.

1. Beïnvloedingswapens

Klik, zoem.

Voorbeeld: verkoper die zijn waren niet verkocht krijgt, besluit dan om een bordje “alles in vitrine aan 1/2de prijs” te plaatsen. Een assistent begreep de instructies verkeerd en schreef “alles aan 2x prijs”. Tot ieders verbazing vlogen de waren de deur uit.

Cialdini beschrijft dan klik, zoem reacties. Dit soort reacties merken we vaak op bij dieren (zo zal een moeder-vrouwtjeskalkoen maar af op een enkel geluid om uit te maken wie kuiken of vijand is: piepen), maar het komt ook bij mensen voor. Het leven is zo hectisch dat we gebruik maken van automatismes, of kortsluitingen in ons denkpatroon.

Voorbeeld: mensen vinden het enorm prettig om ergens een reden voor te hebben. “Neem me niet kwalijk, ik heb maar vijf bladzijden, mag ik die even kopiëren? Want ik heb haast.” Had 94% succes. Wanneer er geen reden werd gegeven gaf maar 60% toe. Maar: “Mag ik het kopieerapparaat gebruiken, want ik moet even een paar kopieën maken?” had ook voor 93% succes! Dit is een voorbeeld van een automatische reactie.

De verkoper kon dus handig gebruik maken van een “duur is goed”-reactie.

Mimicry: het nabootsen van anderen is ook iets dat wordt gebruikt om ons te beïnvloedden.

Een ander voorbeeld: de gebroeders Sid en Harry Drubeck hadden in de jaren dertig een kleermakerij. Steeds als Sid een nieuwe klant had die een kostuum paste voor de spiegel, deed hij alsof hij een beetje doof was en vroeg de man herhaaldelijk om harder te praten. Zodra de man een pak had gevonden dat hem beviel riep Sid naar zijn broer, die achteraan de zaak stond: “Harry, wat kost dit pak?” Harry keek op en riep terug: “Dat prachtige honderd procent wollen pak kost tweeënveertig dollar.”, een overdreven hoge prijs. Sid deed alsof hij het niet had verstaan, hield zijn hand bij zijn oor en vroeg het nog eens. Harry antwoordde weer: “Tweeënveertig dollar.” Op dat moment wendde Sid zich tot de klant en zei: “Hij zegt tweeëntwintig dollar.” Velen haastten zich om het pak te kopen en te maken dat ze wegkwamen met het ‘koopje’.

Contrastprincipe

Als het tweede voorwerp tamelijk sterk verschilt van het eerste hebben we de neiging om het verschil groter te maken dan het werkelijk is.

Voorbeeld: personeel van modezaken krijgen vaak de instructie eerst het duurste artikel te laten zien. Stel dat iemand een driedelig pak en een trui wilt kopen. Het gezonde verstand doet misschien vermoeden dat wanneer je eerst veel geld hebt uitgegeven voor een duur pak je geen zin meer hebt om nog verder geld te geven aan een trui. Maar het personeel weet wel beter: verkoop het pak eerst, want achteraf lijkt de prijs van truien naar verhouding minder. Dit principe wordt ook veel gebruikt voor de verkoop van accessoires bij kleding (riemen, schoenen, overhemden), maar ook bijvoorbeeld voor auto’s (radio, leren bekleding,…).  Ook makelaars maken gebruik van zogenaamde ‘nephuizen’: overdreven dure huizen van lage kwaliteit die ze eerst laten zien, zodat het ‘echte’ huis gunstiger zou afsteken.

2. Wederkerigheid

Een van de sterkste wapens om iemand te beïnvloeden. Dankzij de regel van wederkerigheid verplichten we ons tot de toekomstige vergoeding van gunsten, geschenken en dergelijke. In elke menselijke samenleving lijkt die regel voor te komen.

Voorbeeld: in 1985 gaf Ethiopië 5000 dollar noodhulp aan Mexico. Terwijl Ethiopië toen een land was waar leed en ontberingen erger waren dan waar ook ter wereld. Er was geen economie, de voedselvoorziening was vernietigd door droogte en burgeroorlog, en duizenden stierven door ziekte. Een journalist zocht dit uit en het bleek dat in 1935 (!) Mexico Ethiopië hulp had geboden tijdens de Italiaanse invasie.

Voorbeeld: er werd een experiment opgezet waarin aan proefpersonen werd gevraagd om schilderijen te beoordelen. Dit was echter niet het ‘echte’ experiment. In de wachtruimte was een assistent aanwezig die zich voordeed als een andere proefpersoon. Deze verliet even de kamer en kwam in de helft van de gevallen terug met een cola, in de andere helft had hij twee drankjes bij: “Ik heb de onderzoeker gevraagd of ik even een cola mocht halen en dat vond hij goed, dus ik heb er voor jou ook een meegebracht.” Na het beoordelen van de schilderijen kwam de assistent die zich voordeed als deelnemer op de proppen met een vraag. Hij vertelde dat hij lotjes verkocht waarmee je een nieuwe auto kon winnen, en dat hij 50 dollar zou krijgen als hij de meeste lotjes verkocht. Mensen die eerder van hem een cola hadden gekregen stonden ‘in het krijt’ en kochten dan ook veel meer lotjes. Achteraf werd gevraagd of de proefpersonen de assistent sympathiek vonden. Het bleek dat sympathie teniet werd gedaan en overwonnen werd door de regel van wederkerigheid, al beïnvloedt die factor normaal gezien wel de beslissing zich bereidwillig te tonen. Dit betekent dat zelf mensen die we weerzinwekkend vinden ons iets kunnen aansmeren door gebruik te maken van deze regel.

Voorbeeld: Hare Krishna’s maakten gebruik van een subliem idee: ze boden hun doelwit eerst gratis een geschenk aan: een foldertje of bloem. Mensen die de bloem op hun jas lieten spelden mochten deze absoluut niet teruggeven: “Neen, het is een cadeautje.” Pas dan werd gevraagd om een bijdrage aan de sekte te leveren. Ondertussen kennen we echter de tactieken van deze groeperingen en zullen we er dus alles aan doen om dit ‘vergiftigde cadeautje’ te vermijden.

Voorbeeld: enquêteurs hebben ontdekt dat het insluiten van geld (vijf dollar is al voldoende) het aantal reacties fors doet toenemen vergeleken met het aanbieden van diezelfde som na de inzending! Bij een onderzoek werd zelfs aangetoond dat vijf dollar insluiten doeltreffender was dan het aanbieden van 50 dollar na inzending. Ook kelners merken dat ze grotere fooien krijgen wanneer ze een snoepje bij de rekening doen.

Ook in de politiek komt deze regel sterk voor.

Een ander voorbeeld is het gratis monster, of klanten eerst even het product voor enkele dagen te laten gebruiken (Amway).

De regel kan ongewenste verplichtingen afdwingen, eveneens ongelijkwaardige ruil.

Het risico om verliezen te lijden kan mensen er zelfs toe brengen om bepaalde gunsten te weigeren. Zo maken vrouwen vaak opmerkingen over het ongemakkelijke gevoel van verplichting dat een man wekt die een duur cadeau geeft of een kostbaar uitje betaalt.

Wederzijdse concessies

Voorbeeld: een jongen vraagt je op straat of je een kaartje wil kopen voor vijf dollar. Je hebt geen interesse. De jongen zegt: “Nou, als u dan geen kaartjes wilt kopen, wilt u misschien wel een paar repen chocola. Ze kosten maar een dollar per stuk?” Ook hier speelt wederkerigheid een rol: een persoon die ons op een algemene manier bejegent kan aanspraak maken op een soortgelijke behandeling van ons. Dit kan een gunst zijn die we willen teruggeven, maar ook een concessie.

Deze techniek van ‘na afwijzing een stapje terug doen’ wordt zeer vaak gebruikt. Zo werd in een onderzoek aan studenten gevraagd of ze vrijwillig zonder betaling een groepje ouderen te begeleiden bij een uitstapje naar de dierentuin. 83% weigerde, zoals verwacht. Wanneer er echter eerst werd gevraagd of ze twee uur per week wilden werken voor ouderen voor twee jaar (iedereen weigerde) en dan of ze wilden helpen met de dierentuin-uitstap nam het aantal positieve reacties drie maal toe (17 tot 50%).

Voorbeeld: ook verkopers doen vaak een stapje terug wanneer ze er niet in slagen hun product te verkopen door te vragen of je dan misschien enkele anderen kent die interesse zouden kunnen hebben. Dit is een eenvoudig verzoek, en door te zeggen dat ze door jou gestuurd zijn verhogen ze hun kans bij hun volgende bezoek.

Voorbeeld: met het duurste artikel beginnen. Als ik vijf dollar van je wil lenen vraag ik eerst of je me tien dollar kunt lenen. Weiger je dan vraag ik of je dan misschien vijf dollar wilt geven. In beide gevallen win ik.

Deze methode brengt ook verborgen bijwerken mee: verantwoordelijkheid en voldoening. Het slachtoffer zal zich vaak aan de afgesproken termen of regels houden, en er zich zelfs goed bij voelen!

Het is moeilijk om deze regel af te wijzen. Niet elke vriendelijke daad heeft als doel iets los te werken. Soms is vriendelijkheid gewoon dat: vriendelijkheid.

3. Commitment en consistentie

Voorbeeld: er werd ontdekt dat mensen meer vertrouwen hebben in de kansen van hun paarden nadat ze de weddenschap hebben afgesloten, dan vlak voor het wedden.

Zodra we een keuze maken of een standpunt innemen, krijgen we te maken met persoonlijke en interpersoonlijke druk om ons in overeenstemming daarmee te gedragen.

Voorbeeld: Sara leeft samen met haar vriend Tim. Tim verloor zijn baan en Sara wou dat Tim met haar zou trouwen en stoppen met drinken. Na een moeilijke periode vol ruzie verbrak Sara de relatie en ging bij Tim weg. Even later kwam ze iemand anders tegen en ze begonnen al snel met het maken van trouwplannen. De uitnodigingen waren al verstuurd doen Tim belde. Hij had spijt en wilde Sara terug. Toen zij hem vertelde dat ze ging trouwen, smeekte hij haar van gedachten te veranderen, want hij wilde weer bij haar zijn. Sara weigerde en zei dat ze niet opnieuw zo’n leven wilde gaan leiden. Tim bood zelfs aan met haar te trouwen, en te stoppen met drinken. Sara vond dat Tim onder die voorwaarden voorging. Ze verbrak haar verloving, verklaarde de uitnodigingen ongeldig, en liet Tim terug bij haar intrekken.

Binnen een maand deelde Tim aan Sara mee dat hij eigenlijk niet vond dat hij met drinken moest stoppen. Een maand later besloot hij dat ze nog maar even moesten wachten met hun huwelijk. Sindsdien zijn er twee jaar verstreken. Tim en Sara wonen nog altijd samen. Tim drinkt nog steeds en er zijn geen trouwplannen. Toch is Sara meer verknocht aan Tim dan ooit te voren. Ze zegt dat ze door de gedwongen keuze tot de ontdekking is gekomen dat Tim de eerste plaats in haar hart innam. Dus voor Tim te kiezen werd ze gelukkiger, al heeft hij nooit voldaan aan de voorwaarden die ze daarbij heeft gesteld. Zo houden we onszelf wel vaker voor de gek.

Voorbeeld: bij een onderzoek op een strand luisterde een assistent naar een draagbare radio. Na even ontspannen geluisterd te hebben stond deze op, liet zijn badlaken liggen, en ging even een wandeling maken. Kort nadien kwam er een andere onderzoeker nabij, deed of hij een dief was en greep de radio. De omliggende proefpersonen voelden er maar weinig voor om de dief te betrappen, dat gebeurde maar in vier van de twintig gevallen. Wanneer er eerst echter werd gevraagd aan de proefpersoon of deze “even op zijn spullen wilde passen” veranderden 19 van de 20 proefpersonen in bewakers, renden achter de dief aan en hielden hem tegen. Dit illustreert het effect van consistentie. Standvastigheid wordt in onze cultuur hoog gewaardeerd.

We moeten erg opletten met deze regel: eenmaal de consistentie-bandjes zijn aangezet, kunnen we gewoon doorgaan waar we mee bezig zijn zonder al te veel gepieker.

Voorbeeld: een introductielezing over transcendente meditatie. Iemand begon in de zaal logische argumenten uiteen te zetten waarom het onderwerp kletskoek was. Toch schreven er zich achteraf een boel mensen voor de cursus in! Allemaal hadden ze de logische uitleg begrepen, maar deze had er hun net toe gebracht hun meteen in te schrijven: “Eigenlijk wilde ik vanuit helemaal geen inschrijvingsgeld betalen omdat ik op dit moment bijna geen geld meer heb. Maar toen uw vriend begon te praten, wist ik dat ik beter nu kon betalen, anders zou ik gaan nadenken over wat hij heeft gezegd en dan zou er van een inschrijving niks meer komen.” Deze mensen waren wanhopig op zoek naar een oplossing: vlug, trek muren tegen de rede op en verstop je tegen het nadenken: oef, op het nippertje in veiligheid. Gelukkig hoef ik niet langer over dit onderwerp te piekeren.

Voorbeeld: bepaalde grote speelgoedabrikanten gebruiken een handige list om het probleem aan te pakken dat gecreëerd wordt door seizoensgebonden pieken en dalen in de verkoop. Rond de kerstdagen verkopen ze veel, maar de verkoop zakt in de daaropvolgende maanden enorm. Hun klanten hebben immers genoeg uitgegeven en bieden koppig weerstand als hun kinderen om meer vragen. Hoe kunnen ze nu de ouders motiveren om toch nog geld uit te geven? Dit doen ze als volgt: ze zenden voor Kerstmis reclamespots uit van een speciaal speelgoed. Kinderen willen dit natuurlijk graag hebben en zorgen ervoor dat hun ouders beloven dat ze het op Kerstmis krijgen. Dan doen de bedrijven een slimme zet: ze zorgen ervoor dat de winkels onvoldoende bevoorrraad worden met dat speelgoed. De meeste ouders merken dat het is uitverkocht en moeten in plaats daarvan wel een ander stuk speelgoed kopen. Natuurlijk zorgen de fabrikanten ervoor dat het andere speelgoed wel voldoende aanwezig is. Na de kerstperiode zenden ze de speciale reclamespots opnieuw uit. Natuurlijk willen de kinderen het nu nog veel liever hebben. Ze rennen naar hun ouders en klagen: “Maar je hebt het beloofd!” De ouders moeten wel plichtsgetrouw naar de winkel stappen om hun belofte na te komen. Producenten moeten echter wel opletten dat ze met het maken van deze onjuiste reclame niet beboet worden.

Voorbeeld: een sociaal-psycholoog gebruikt de volgende benadering om mensen grotere giften te laten doen aan een welzijnsvereniging. Hij belde eerst een aantal inwoners op en vroeg hun als deel van een enquête of ze bereid zouden zijn om drie uur lang te collecteren voor een vereniging. Omdat ze geen harteloze indruk wilden maken zeiden velen dat ze dat wel zouden doen. Toen een aantal dagen later de vereniging zelf belde met net die vraag nam het aantal collectanten met 700% toe!

Voorbeeld: Jo-Ellen Demitrius, de vrouw die momenteel de reputatie heeft van beste adviseur te zijn in verband met jury-selectie, stelt potentiële juryleden een spitsvondige vraag: “Als u de enige zou zijn die gelooft in de onschuld van mijn cliënt, zou u dan de druk die rest van de jury op u uitoefent om van gedachten te veranderen kunnen weerstaan?” Hoe kan een toekomstig jurylid dat zichzelf respecteert hier nee op zeggen? En hoe zou een gekozen jurylid dat zichzelf respecteert later ooit op die belofte terug kunnen komen?

Voorbeeld: mensen die telefonisch bijdragen vragen voor goede doelen kennen ook een sluwe techniek. Ze vragen eerst naar jouw gezondheid en welzijn. “Alles goed vanavond?” Het overgrote deel antwoordt gewoon beleefd: “Goed hoor.” Vervolgens gaan ze verder: “Ik ben blij dat te horen, maar ik bel om te vragen of u bereid bent een bijdrage te geven voor de ongelukkige slachtoffers van…” De theorie hierachter is dat mensen die beweerd hebben dat het goed met hen gaan – al is het maar routinematig – achteraf geen gierige indruk willen maken.

Voorbeeld: tijdens de Koreaanse oorlog werden veel Amerikaanse soldaten in krijgsgevangenenkampen opgesloten waar Chinese communisten de leiding hadden. Al in een vroeg stadium bleek dat de Chinezen krijgsgevangenen heel anders behandelden dan hun bondgenoten, de Noord-Koreanen, die de voorkeur gaven aan harde straffen om gehoorzaamheid af te dwingen. De Chinezen vermeden opzettelijk een onmenselijke indruk te maken door wat zij hun ‘milde beleid’ noemden, maar wat in feite een weloverwogen en geraffineerde psychologische aanval op hun krijgsgevangenen was. Na de oorlog werden de teruggekeerde krijgsgevangenen intensief ondervraagd door Amerikaanse psychologen om te bepalen wat er gebeurd was, deels vanwege het onthutsende succes van bepaalde aspecten van het Chinese programma. De Chinezen waren er bijvoorbeeld heel goed in de Amerikanen zover te krijgen dat ze informatie over elkaar doorspeelden, wat scherp in tegenstelling stond met het gedrag van Amerikaanse krijgsgevangenen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Onder andere om die reden lekten plannen om te ontsnappen al spoedig uit en lukte zo’n poging ook bijna nooit. Als er al iemand ontsnapte vonden de Chinezen hem meestal makkelijk terug door een zak rijst te beloven aan wie hem uitleverde. Men zegt dat in feite alle Amerikaanse gevangenen in de Chinese kampen op een of andere manier met de vijand hebben gecollaboreerd.
Een onderzoek van het kampprogramma toont aan dat de Chinezen zich in hoge mate verlieten op de druk van commitment en consistentie om hun krijgsgevangenen volgzaam te maken. Natuurlijk werden de Chinezen allereerst geconfronteerd met het probleem dat ze een middel moesten vinden om de Amerikanen überhaupt te laten meewerken. De gevangenen waren erop getraind om niets prijs te geven. Hoe konden gevangenbewaarders zonder gebruik te maken van fysieke intimidatie verwachten dat zulke mannen militaire informatie doorspeelden, medegevangenen verraadden of zich openlijk afkeurend over hun eigen land uitlieten? Het antwoord van de Chinezen was simpel: klein beginnen en daaruit iets opbouwen.
Aan gevangenen werd bijvoorbeeld vaak gevraagd uitspraken te doen die maar een heel klein beetje anti-Amerikaans op pro-communistisch waren, zodat ze onschuldig leken (“De verenigde staten zijn niet volmaakt”; “In een communistisch land komt werkloosheid niet voor”). Zodra met deze onbeduidende verzoeken was ingestemd, voelden de mannen zich gedwongen om aan soortgelijke, maar essentiëlere verzoeken te voldoen. Aan een man die zojuist aan zijn Chinese ondervrager had toegegeven dat de VS niet volmaakt waren, werd bijvoorbeeld gevraagd waaruit dat volgens hem zoal bleek. Zodra hij dat had uitgelegd, werd hem gevraagd een lijst van al die Amerikaanse problemen te maken en zijn naam eronder te zetten. Later kon hem dan worden gevraagd die lijst voor te lezen in een discussiegroep van medegevangenen. “Per slot van rekening ben je daar toch van overtuigd, of niet soms?” Nog later kon hem dan worden gevraagd een opstel te schrijven over zijn lijst en deze problemen gedetailleerder uit te werken.
De Chinezen konden vervolgens zijn naam en opstel gebruiken in een anti-Amerikaans radioprogramma dat niet alleen in het kamp zelf, maar ook in andere krijgsgevangenenkampen in Noord-Korea werd uitgezonden en dat ook ontvangen kon worden door Amerikaanse troepen in Zuid-Korea. Plotseling merkte hij dat hij een ‘collaborateur’ was die de vijand hulp geboden had. Omdat de man zich bewust was dat hij het opstel niet onder dwang of dreiging had geschreven, veranderde hij in veel gevallen zijn zelfbeeld om consistent te blijven met wat hij had gedaan en met zijn nieuwe etiket van ‘collaborateur’, wat vaak leidde tot een nog manifestere collaboratie.
Andere groepen die mensen graag tot volgzaamheid brengen zijn zich ook bewust van het nut van deze benadering. Deze tactiek van met een klein verzoek te beginnen en zich zo op te werken heeft een naam: een voet tussen de deur krijgen.

Alle experts die een voet tussen de deur willen krijgen, raken in opwinding door hetzelfde gegeven: je kunt met behulp van onbeduidende beloften iemands zelfbeeld manipuleren, je kunt die beloften gebruiken om gewone burgers in ‘ambtenaren’, potentiële klanten in ‘klanten’ en gevangenen in ‘collaborateurs’ te veranderen. Zodra een persoon zich een zelfbeeld heeft aanmeten dat jij kunt gebruiken, schikt die persoon zich vanzelf naar een hele reeks wensen van anderen die consistent zijn met dit nieuwe zelfbeeld.
Niet alle beloften of verplichtingen zijn echter van invloed op het zelfbeeld. Alleen onder bepaalde voorwaarden zijn ze op die manier effectief: het moet gaan om actieve, publieke, moeilijk uit te voeren en vrijwillig op zich genomen verplichtingen. Het belangrijkste doel van de Chinezen was niet om hun gevangen informatie te ontfutselen. Het doel was om hun te indoctrineren, hun zelfbeeld en de manier waarop ze zichzelf, hun politieke systeem, de rol die hun land in de oorlog speelde en het communisme zagen, te wijzigen.

Alles bij elkaar genomen lijkt het erop dat verplichtingen die we actief op ons nemen ons de informatie geven waarmee we ons zelfbeeld vormen; dat zelfbeeld bepaalt vervolgens onze toekomstige handelingen, die het op hun beurt weer versterken.
De Chinezen hadden volledig inzicht in deze weg naar een andere zelfwaarneming en probeerden de gevangenen ertoe te brengen om consistent op de door hen gewenste wijze te handelen. Binnenkort, zo wisten de Chinezen, zouden die handelingen hun tol gaan vragen en ertoe leiden dat de gevangenen hun kijk op zichzelf in overeenstemming brachten met wat ze hadden gedaan.
Een van de verplichte handelingen die de krijgsgevangenen voortdurend door de Chinezen werd opgedrongen, was schrijven. Het was nooit genoeg om rustig naar de Chinese standpunten te luisteren of er zelfs mondeling mee in te stemmen: de gevangenen werden altijd aangespoord ze bovendien op te schrijven. Een andere techniek was om de man een vraag te laten opschrijven en deze in pro-communistische zin te laten beantwoorden. Als hij weigerde dat vrijwillig te doen werd hem gevraagd het antwoord uit een boekje te kopiëren. Zo te zien kon die concessie geen kwaad.
Uit onderzoeken blijkt dan mensen neigen hetgeen te geloven wat je hebt opgeschreven, ook al weten ze dat ze de opdracht hadden gekregen dit te doen. Vergeet niet dat bij een gevangene die zo’n verklaring had afgelegd het mes aan twee kanten sneed. De verklaring herinnerde hem niet alleen voortdurend aan wat hij had gedaan, maar overtuigde ook de mensen rondom hem ervan dat dit zijn feitelijke opvattingen waren. Wat mensen om ons heen denken speelt een belangrijke rol bij het bepalen hoe we over onszelf denken.

In Korea werd er een aantal subtiele middelen gebruikt om de gevangenen zover te krijgen dat ze, zonder dat er rechtstreeks dwang werd uitgeoefend, opschreven wat de Chinezen wilden. De Chinezen wisten bijvoorbeeld dat veel gevangenen er vurig naar verlangden hun familieleden te laten weten dat ze nog in leven waren. Tegelijkertijd wisten de mannen dat hun bewakers de post censureerden en er maar een paar brieven mochten worden verzonden. Om ervoor te zorgen dat hun eigen brieven werden doorgestuurd, voegden sommige gevangenen er oproepen tot vrede aan toe, zeiden ze dat ze goed behandeld werden of deden ze uitspraken ten gunste van het communisme. Ze hoopten dat de Chinezen er geen bezwaar tegen hadden dat deze brieven aan het licht zouden komen en dus verzonden mochten worden. Natuurlijk werkten de Chinezen daar maar al te graag aan mee omdat ze bij die brieven enorm veel baat hadden. In de eerste plaats werden hun wereldwijde pogingen tot propaganda krachtig gesteund door pro-communistische uitspraken van Amerikaanse militairen. In de tweede plaats hadden de Chinezen veel gevangenen zodanig geïndoctrineerd dat ze, zonder het minste fysiek geweld, zich op papier in gunstige zin over het communisme bleven uitlaten.
Een verwante techniek was het regelmatig wedstrijden houden in het schrijven van politieke opstellen. De prijzen waren onveranderlijk gering – een paar sigaretten of wat fruit – maar die artikelen waren schaars genoeg om bij de mannen veel belangstelling op te wekken. Gewoonlijk viel een opstel waarin een degelijk pro-communistisch standpunt werd ingenomen in de prijzen… maar niet altijd. De Chinezen waren verstandig genoeg om te beseffen dat de meeste gevangenen niet zouden meedoen aan een wedstrijd die ze dachten alleen maar te kunnen winnen door een communistisch traktaat te schrijven. Bovendien waren ze slim genoeg om te weten hoe ze de gevangenen met geringe beloningen aan het communisme konden verplichten; iets wat later nog wel eens zijn nut zou kunnen bewijzen. Dus kreeg zo nu en dan een opstel een prijs dat over het algemeen de VS steunde, maar waarin een of twee keer een knieval werd gemaakt voor de Chinese visie. Deze strategie had precies de gewenste effecten. De mannen bleven vrijwillig aan de wedstrijden deelnemen omdat ze merkten dat ze best konden winnen als ze een opstel schreven waarin ze hun eigen land aanprezen. Maar toch, misschien zonder dat ze het zelf beseften, begonnen ze ervoor te zorgen dat hun opstellen een wat communistischer tintje kregen om hun kans op een prijs te vergroten. De Chinezen sprongen bovenop elke concessie aan de communistische leer en zorgden ervoor dat de mannen onder druk werden gezet om zich in overeenstemming met die uitspraken te gedragen.

De Chinezen waren zich ook heel goed bewust van het feit dat men zich zeer vaak houdt aan in het openbaar gedane beloften. De Chinezen zorgden er voortdurend voor dat de pro-communistische uitspraken van hun gevangenen door anderen werden gezien. Ze werden overal in het kamp opgehangen, door de auteur voorgelezen in een discussiegroep, of zelfs op de radio uitgezonden.
Telkens wanneer je een standpunt inneemt dat voor anderen waarneembaar is, ontstaat de aandrang om dat standpunt te handhaven om de indruk te handhaven een consistent persoon te zijn. Consistentie is wenselijk als persoonlijkheidstrek. Mensen willen niet gezien worden als grillig, onzeker, dociel of warhoofdig. Standvastige mensen worden gezien als redelijk, zelfverzekerd, betrouwbaar en degelijk. Geen wonder dus dat mensen bij hun standpunten blijven, zelfs wanneer nauwkeurigheid belangrijker is dan consistentie!

Beslissingen over toezeggingen en verplichtingen hebben, zelfs al staat de desbetreffende persoon er niet achter, de neiging zichzelf in stand te houden omdat ze ‘zichzelf van argumenten kunnen voorzien’. Dat wil zeggen dat mensen vaak nieuwe redenen en rechtvaardigingen verzinnen om de verplichtingen die ze al zijn aangedaan kracht bij te zetten. Daarom blijven sommige verplichtingen effectief, ook lang nadat de omstandigheden zijn veranderd die er aanleiding toe gaven. Dit verschijnsel verklaart de effectiviteit van bepaalde praktijken om volgzaamheid te verwerven, bijvoorbeeld de techniek van het onderuithalen. Met deze techniek wordt er een voordeel geboden dat bijvoorbeeld een klant eerder doet besluiten om tot de aankoop over te gaan. Vervolgens, enige tijd nadat de beslissing is genomen, maar voor het koopcontract is getekend, wordt het voordeel behendig ongedaan gemaakt. Het is bijna niet te geloven dat de klant bijvoorbeeld een auto nog zou kopen, maar toch werkt het. De klant haalt zijn schouders op, want hij voelt zich getroost en is zelfs blij over een reeks andere goeie redenen die voor zijn keuze pleiten. Het komt nooit bij hem op dat hij al die redenen niet zou bedacht hebben als hij om te beginnen niet juist deze keuze had gemaakt.

4. Sociale bewijskracht

De auteur begint met het voorbeeld van ingeblikt gelach dat gebruikt wordt bij tv-shows. Bijna niemand vindt dit leuk, maar toch blijven producenten dit concept gebruiken, dus het werkt wel. Dit is een voorbeeld van sociale bewijskracht: de invloed die anderen op ons hebben.

Of: in een bepaalde situatie zien we gedrag als juist in de mate waarin anderen dat gedrag vertonen. Dit wordt vaak gebruikt in de reclamewereld: “Kijk eens naar al die mensen die hebben besloten iets te geven.”

Voorbeeld: het bleek dat de sterke invloed op gedragsveranderingen van gefilmde voorbeelden gebruikt kan worden bij therapie. Zo liet men asociale kinderen kijken naar scènes met een eenzaam kind dat naar een sociale activiteit keek en daar vervolgens tot ieders vreugde actief begon aan mee te doen. De invloed van deze filmpjes was indrukwekkend. Na het zien van de filmpjes begonnen ze onmiddellijk met hun klasgenootjes te spelen. Zelfs zes weken later bleef het effect gelden.

De auteur begint dan met het voorbeeld van Catherine Genovese, die we allemaal wel kennen. Deze vrouw werd ’s avonds laat op straat vermoord toen ze thuiskwam van haar werk. Achtendertig normale, respectabele burgers keken meer dan een half uur toe hoe een moordenaar deze vrouw ombracht, en niemand belde tijdens die geweldplegingen de politie. Een iemand belde achteraf, nadat de vrouw was overleden. Hoe kan zoiets gebeuren? Verscheidene artikelen en onderzoeken hebben geprobeerd een verklaring te zoeken. Twee psychologen onderzochten de zaak en kwamen tot de conclusie dat de verklaring lag achter het feit dat er juist 38 getuigen waren. Zelfs al keken 38 individuen toe, niemand had hulp geboden juist omdat er zoveel toeschouwers waren. Als er diverse potentiële helpers aanwezig zijn, neemt de persoonlijke verantwoordelijkheid van elk individu afzonderlijk af. Er is ook een tweede reden: deze is gebaseerd op het principe van sociale bewijskracht en heeft te maken met het effect van pluralistische onwetendheid. Een noodsituatie maakt lang niet altijd de indruk een noodsituatie te zijn. Heeft de man die in een steegje ligt een hartaanval of is hij een dronkelap die zijn roes uitslaapt? Is het tumult bij de buren een zaak die ingrijpen van de politie vereist of het resultaat van een luidruchtige echtelijke ruzie waarbij bemoeienis onjuist en onwelkom is? Wat is er gaande? Bij dergelijke situaties hebben mensen de neiging om te kijken wat anderen doen om na te gaan wat ze het best zelf kunnen doen. Door de manier waarop andere getuigen reageren, kunnen we erachter komen of er sprake is van een noodsituatie of niet. Maar wat echter snel wordt vergeten is dat ieder ander die de gebeurtenis waarneemt waarschijnlijk eveneens op zoek is naar aanwijzingen van anderen. Omdat we het liefst allemaal een kalme en evenwichtige indruk maken zoeken we waarschijnlijk bedaard naar die aanwijzingen en werpen we korte, verstolen blikken op de mensen om ons heen. Daarom is de kans groot dat iedereen op ieder ander een rustige indruk maakt en dan treedt niemand op.

Voorbeeld: er werden enkele noodsituaties in scene gezet in aanwezigheid van een individu of van een groep mensen. Vervolgens registreerden ze het aantal keren dat het slachtoffer in beide situaties werd geholpen. Bij hun eerste experiment werd een Newyorkse student die deed of hij een aanval van epilepsie had in 85% van de gevallen geholpen als er een persoon aanwezig was, maar slechts in 31% van de gevallen als er vijf personen aanwezig waren. Omdat bijna iedereen hielp die alleen was heeft het weinig zin om nog van een ‘kille samenleving’ te spreken.

Hoe kun je jezelf nu van de slachtofferrol bevrijden? Stel dat je je plots niet goed voelt en tegen een boom gaat zitten om even bij te komen, je voelt je verlammen en plots schiet het door je gedachten dat je een hersenbloeding hebt! Groepen mensen lopen langs je heen en letten amper op je. De enkelen die merken dat je wel op een wat rare manier tegen de boom leunt en wat vreemd kijkt, zoeken om zich heen naar sociale aanwijzingen; als ze merken dat niemand met ongerustheid reageert, lopen ze verder in de overtuiging dat er niets aan de hand is.
Als je je in zo’n situatie bevindt, wat moet je dan doen? Het is van essentieel belang om snel hulp te vragen. Aan gekerm of gekreun heb je waarschijnlijk niets, zo trek je wel de aandacht, maar je maakt de voorbijgangers niet voldoende duidelijk dat er sprake is van een noodsituatie.
Je moet onmiskenbaar duidelijk maken dat je hulp nodig hebt. Gebruik het woord ‘help’ om te laten merken dat je hulp nodig hebt. Zelfs een duidelijke kreet om hulp is niet de efficiëntste tactiek. Er blijven nog diverse onzekere factoren: welke hulp is hier nodig? Moet ik hulp bieden, of moet een beter gekwalificeerd persoon dat doen? Is er al iemand anders hulp gaan halen?
Als slachtoffer moet je dus meer doen dan de omstanders erop wijzen dat je dringend hulp nodig hebt. Je moet ook hun onzekerheid verlichten over de manier waarop die hulp moet worden gegeven en over wie dat moet doen. Het beste wat je kunt doen is dus kijken, wijzen naar een enkel individu en niemand anders: “U daar, meneer in dat blauwe jasje. Ik heb hulp nodig. Bel een ambulance.” Met die uitspraak plaats je de man in het blauwe jasje in de rol van ‘redder’, hij moet nu wel inzien dat je dringend hulp nodig hebt, en dat hij verantwoordelijk is voor het inroepen van die hulp. Ten slotte weet hij precies hoe hij die hulp moet inroepen.

De auteur gaat verder met te beschrijven hoe na-apen een sterke sociale factor is. Een dramatisch voorbeeld is het aantal stijgende zelfmoorden bij jongeren nadat ze Die Leiden des jungen Werthers gelezen hadden, het Werther-effect.

Een ander leuk voorbeeld is het feit dat er zelfs vanaf 1820 al claquers waren. Ze werden snel een gevestigde traditie in de operawereld en hadden als taak anderen tot groot applaus te brengen. Sommigen hadden zelfs hun eigen specialisten: de pleureuse, die op afroep kon gaan huilen, de bisseur, die bis moest roepen en de rieur, die werd gekozen wegens zijn aanstekelijke lach.

5. Sympathie

Voorbeeld: Joe Girard wordt de beste autoverkoper ter wereld genoemd en verdient ongeveer 200 000 dollar per jaar. Per dag verkocht hij gemiddeld vijf auto’s en staat in het Guiness book of world records. Hij zegt dat hij mensen maar twee dingen aanbood: een redelijke prijs en iemand van wie ze graag kochten.

Waarom mag ik je zo graag. Een eerste reden is fysieke aantrekkelijkheid. Onderzoek heeft aangetoond dat we knappe individuen automatisch positieve talenten als talent, vriendelijkheid, oprechtheid en intelligentie toeschrijven. Bovendien doen we dat zonder dat we er ons van bewust zijn dat fysieke aantrekkelijkheid daar een rol in speelt.

Wat als uiterlijke verschijning nauwelijks een rol speelt, per slot van rekening zijn de meeste mensen mooi noch lelijk. Een tweede reden is gelijksoortigheid: mensen die op ons lijken, vinden we sympathiek. Kleding is hier een goed voorbeeld.

Een derde element is complimenten. Mensen die je veel lof geven worden snel sympathiek bevonden.

Vier: contact en samenwerking. De auteur geeft hier het voorbeeld van een kamp waarbij kinderen in twee groepen werden onderverdeeld en ze tegen elkaar liet spelen in allerlei wedstrijden. Er was niet veel voor nodig om vijandschap op te wekken tussen de twee groepen (vergelijk met Das Experiment). De twee groepjes wilden zelfs niet samen eten. Hoe werd dit probleem uiteindelijk overwonnen? Met speciaal opgezette spelen waarbij de groepen moesten samenwerken om een doel te bereiken. Zo kwam er weer vriendschap en op het einde van het kamp werden ze de beste maatjes!

Een ander voorbeeld is dit van de ‘bad cop, good cop’.

Ook belangrijk is conditionering en associatie. Het ‘kill the messenger’-principe. Een argeloze associatie met goede of slechte dingen is van invloed op de manier waarop mensen over een denken!

6. Autoriteit

Natuurlijk begint te auteur hier het bekende experiment te beschrijven dat Milgram in 1974 uitvoerde. Je weet wel, de ene proefpersoon die de andere stroomstoten geeft telkens deze een fout antwoord geeft, en dit in stijgende intensiteit. Dit onder invloed van een professor die de opdracht geeft. Het is belangrijk op te merken dat deze mensen door het lint gingen. Milgram schreef zelf: “Ik zag een bedachtzame en aanvankelijk evenwichtige zakenman glimlachend en vol vertrouwen het laboratorium binnenwandelen. Binnen twintig minuten was hij veranderd in een trillend, stotterend wrak en kreeg hij bijna een zenuwinstorting. Hij bleef maar aan zijn oorlel trekken en zat er handenwringend bij. Op een bepaald moment drukte hij zijn vuist tegen zijn voorhoofd en mompelde: ‘Oh God, laten we ermee ophouden.’ En toch bleef hij op ieder woord van de experimentator reageren en gehoorzaamde hij hem tot aan het einde.” Natuurlijk waren deze stroomstoten niet echt: er zat een acteur in de stoel.

Wanneer de experimentator werd vervangen door een andere proefpersoon weigerde 100 procent van de proefpersonen door te gaan. Wanneer er twee leerkrachten waren die tegenstrijdige opdrachten gaven. De proefpersonen raakten in de war en vielen tenslotte terug op hun gezonde verstanden en hielden op met het geven van schokken.

De auteur gaat verder met te beschrijven hoe meer gevoelig zijn aan connotaties en titels in plaats van aan de eigenlijke inhoud.

7. Schaarste

Voorbeeld: beperkte voorraden om klanten te lokken, of tijdslimieten. We begeren dingen die slechts in kleine aantallen aanwezig zijn, en het verlies van iets is nog erger: we willen het kostte wat kost terughebben. We vinden het vreselijk om keuzevrijheid te verliezen die we eerder wel hadden.

Het schaarsteprincipe leidt er niet enkel toe dat we meer waarde hechten aan schaarse producten, maar is ook van toepassing op de manier waarop we informatie evalueren. Onderzoek wijst uit dat het minder toegankelijk maken van een boodschap ervoor zorgt dat mensen die boodschap toch liever willen ontvangen en er positief over oordelen.

Het principe werkt optimaal onder twee voorwaarden: ten eerste wordt de waarde van schaarse objecten groter als ze zojuist schaars zijn geworden. Dat wil zeggen dat we de dingen die sinds kort moeilijker verkrijgbaar zijn meer op prijs stellen dan dingen die altijd al moeilijk verkrijgbaar zijn geweest. Ten tweede voelen we ons het meest aangetrokken tot schaarse objecten als we met andere wedijveren om het bezit ervan.

Zo maakt een slimme autoverkoper hiervan gebruik en liet hij alle potentiële kopers op hetzelfde uur langskomen. Terwijl de eerste naar de auto stond te kijken kon hij de tweede even laten wachten en zeggen “Dat hij snel moest beslissen, want dat er nog andere kopers waren.” Toen er ook een derde koper kwam opdagen werd het voor de eerste koper vaak te veel. Het goed was schaars en de vraag hoog, hij moest toehappen (iets wat hij waarschijnlijk niet zou hebben gedaan wanneer hij alleen was). Ook al nam de eerste koper de benen, de tweede zou ondertussen gezien hebben dat er iemand achter hem stond en zou blij zijn dat hij nog net op het nippertje de kans kreeg om over te gaan tot de koop.

8. Onmiddellijke invloed

Het boek eindigt met hetzelfde besluit als de introductie. ‘Klik-zoem’-reacties zijn gevaarlijk, maar ook nodig. Onze maatschappij is zo complex dat we niet te negatief moeten kijken naar onze automatische reacties. Ze zijn vaak nodig, en voor het overgrote deel werken ze ook correct.

Zo, dat was het. Mijn persoonlijke favoriet? Nummer drie: commitment en consistentie. Wat een heerlijke subtiele manier om mensen ertoe te brengen bepaalde dingen te zeggen te doen. En dat niet alleen: ze wijzigen zelfs hun zelfbeeld zich goed te voelen bij hun nieuwe <!– @page { margin: 0.79in } P { margin-bottom: 0.08in } –ideeën!

Een absurd, humoristisch boek dit keer, maar met een redelijk trieste achtergrond.

John Kennedy Toole, de schrijver, pleegde immers zelfmoord toen hij zijn boek aan geen uitgever kwijt kon. Uiteindelijk pleegde hij zelfmoord. Zijn moeter, bij wie hij samenwoonde vond het manuscript en kon Walker Percy (eveneens auteur en lesgever aan Loyola University New Orleans) overtuigen om het te lezen, en zo werd het uiteindelijk toch gepubliceerd.

Het verhaal speelt zich af in New Orleans rond de jaren zestig. Het boek vertelt het verhaal van Ignatius Reilly, een intelligente maar boerende, luie, vatsige kerel. Op zijn dertigste leeft hij nog bij zijn moeder, en door financiele en familiale omstandigheden wordt hij wel gedwongen om een baantje te zoeken. Tijdens deze zoektocht krijgt hij met allerlei personen te maken, die geen van allen ook maar een grijntje normaal zijn.

Er zijn gelijkenissen tussen Ignatius en de auteur. Ook deze verkocht hot-dogs in een van zijn baantjes, en hij leefde ook nog bij zijn moeder. Maar daar blijft het bij: Toole hield wel van reizen, was netjes en zag er steeds verzorgd uit.

Al bij al zeg ik: het lezen waard. Ignatius zal je vast en zeker wel een beetje doen denken aan iemand die je kent, wat het natuurlijk ook zo grappig maakt. Het is een lekker vlot, geestig boek met stereotiepe, bizarre personages, en met een hoop slapstick. Ik lag niet te gieren van het lachen, maar er verscheen geregeld een glimlach op mijn gezicht. Een tip: je kunt best de hernieuwde versie van rond 2000 lezen. De voorgaande editie is nogal verouderd, zeker wanneer je zou besluiten om het in het Engels te lezen.

Leuke fragmenten uit het boek kan ik dit keer (voorlopig) wel niet geven, helaas – het is al terug naar de bibliotheek.

Volgende keer iets van Palahniuk (auteur van Fight Club), of weer iets psychologisch, we zien wel.